Vijf gevelstenen voor Zeeuwse Weduwen

Vijf Bijbelse teksten

 Een project waar Jelle en ik (in 2023 alweer, het lijkt wel erg lang geleden, maar ik loop enorm achter met bloggen) samen aan gewerkt hebben is deze vijf zandstenen gevelstenen voor vijf weduwenhuisjes in Noordgouwe.

Deze stenen dateren waarschijnlijk uit de bouwtijd van de huisjes, het jaar 1651. Het zijn vijf Bijbelse teksten uit de Statenvertaling van 1637, met enige dichterlijke vrijheid qua spelling en typografie uitgevoerd. Soms zijn bijvoorbeeld letters aan elkaar geplakt, bijvoorbeeld bij  WEESE en WEDVWEN, waar de W en E aan elkaar vast zitten, en bij MAER waar de A en E in elkaar overlopen.

Overtrekken en scannen

De klant, die tegenwoordig deze vijf huisjes bewoont en beheert, wilde deze gevelstenen graag voor de toekomst veilig stellen, door de oude stenen binnen op te stellen en gereconstrueerde kopieën in de vijf gevels te plaatsen.

Na veel onderzoek heeft hij alle teksten weten te herleiden en stelde ons de vraag of wij de kopieën van deze gevelstenen konden houwen in nieuwe Obernkirchener zandsteen.

We hebben hiervoor eerst de bestaande gevelstenen helemaal ingemeten, op transparante folie alle maten overgetrokken en foto’s van de huidige toestand gemaakt. Helaas was van de stenen van gevels 21, 23 en 25 geen tekst meer te zien, daar dit allemaal in voorgaande eeuwen verloren is gegaan. De klant heeft echter de juiste Bijbelteksten weten te achterhalen.

Sterk verweerd

Zo waren er nog maar van twee gevelstenen nog zichtbare teksten aanwezig, en dan nog maar slechts ten dele. Op de foto’s uit 1976 zijn deze twee teksten veel completer en ook beter leesbaar.

Dankzij alle onderzoek van de klant en plaatselijke historicus konden we ook de tekstplaatsing op de steen vrij goed reconstrueren.

Ook de ornamenten waren ook nog maar ten dele aanwezig; deze hebben wij moeten aanvullen met ontwerpjes gebaseerd op de aanwezige restanten.

Van kloecke voorstanders ontbloot

Voor de letters hebben we gebruik kunnen maken van een prachtige tekstplaat naast de middelste voordeur, waarin alle ontbrekende letters terug te vinden waren, zij het in een licht afwijkende stijl. Zo te zien heeft hier een andere steenhouwer de letters gehakt dan de persoon die de gevelstenen heeft gemaakt. Derze tekstplaat beschrijft hoe deze huisjes als opvang zijn gebouwd voor vijf ‘van kloecke voorstanders ontbloote’ weduwen; dwz vrouwen van goede komaf die niemand meer hadden om voor hen te zorgen. Naast de woning was er ook een jaargeld voorzien.

Fouten behouden

Opmerkelijk is dat er in de oude gevelstenen een fout zat: zowel de eerste als de laatste tekst wordt aangeduid als PSALM 68:6, terwijl de tekst van de eerste gevel eigenlijk psalm 146:9 is. We hebben in overleg met de klant deze eigenaardigheid niet gecorrigeerd, omdat het een onderdeel is in het verhaal van de dominee, de opdrachtgeefster en de steenhouwer die het uitvoerde. Misschien ook dat de afwijkende spelling is gekomen doordat iemand het in een van deze stappen mondeling heeft doorgegeven?

Andere volgorde

Normaal gesproken worden bij zo’n project eerst de onderdelen uitgenomen, dan worden ze enigszins hersteld en gereconstrueerd, dan wordt de steen besteld en de kopieën gehouwen, en tenslotte worden de kopieën teruggeplaatst in de gevel. Dat was in dit geval niet de handigste aanpak, omdat dan de klant een half jaar met vijf grote gaten in de gevel zou zitten. Ook was er bezorgdheid over het opvangen van het dak en het omliggende metselwerk.

Daarom stelde ik voor om het allemaal in het werk op te meten, en de kosten te drukken door te zorgen dat de aannemer 1 steen eruit kon halen en gelijk de vervanger kon terugplaatsen. Dat zou een heleboel werk schelen, waaronder een keer minder de steiger zetten, en het huis zou niet een half jaar open staan voor weer en wind. Er was nog even onduidelijkheid over de precieze dikte van de stenen, maar de klant boorde een gaatje door het metselwerk en kon zo een goede inschatting maken van de gewenste dikte en de ruimte in de spouw. Hierma konden we de nieuwe Obernkirchener zandsteen bestellen.

Reconstructie

Vanwege de broze toestand van de gevelstenen is gekozen om deze zo lang mogelijk in de gevel te laten. De kans was namelijk groot dat bij het uitnemen veel schade aan de stenen ontstaat en daarmee veel informatie verloren gaat. De gevelstenen zijn opgemeten en met behulp van transparante folie is de beschikbare informatie overgetrokken (belijning, ornamentiek en zo mogelijk delen van tekst).

Deze folies heb ik ingescand in de computer en in Photoshop gematched met oud beeldmateriaal van de gevelstenen, zodat de tekst precies overlapt met het foliesjabloon. De perspectivische vertekening van de foto is hiermee verwijderd. Zie hiernaast een voorbeeld van deze matching, te weten van gevelsteen 1-19. De zwarte stiftlijnen op de folie zijn over de foto heen geprojecteerd. Hierna zijn de ornamenten en randen van de gevelstenen met de hand via overtrekpapier gereconstrueerd en ingetekend op ware grootte. Hetzelfde is gebeurd met de tekst.

Er zijn nog duidelijke foto’s uit 1976 van de teksten op steen 1 en 5, waarmee veel van de ontbrekende letters en de stijl van de letters goed te reconstrueren waren.

Uitvoering

Op basis van de ingekleurde ontwerpen hebben we eerst de cartouches gehouwen, waarna Jelle de letters heeft gehakt, omdat hij daar de meeste ervaring mee heeft. Ook heeft hij deze keer de polychromie verzorgd. Vervolgens zijn de nieuwe stenen op transport gegaan en heeft een plaatselijke aannemer de oude gevelstenen uitgenomen, de nieuwe stenen geplaatst en de omliggende baksteen weer opgemetseld. Op de foto’s moest de klant nog wel de kale bakstenen bijkleuren.

Galerij: voor, tijdens en na

Besluit

Er valt nog veel meer te vertellen over de achtergrond van de huisjes, de bijbelse teksten, de bevindingen van de historici, de speurtocht van de opdrachtgever, de typografie en het indertijd gebruikte materiaal. Er is dank ook aardig wat achtergrondmateriaal in pdf met meer gegevens over al deze zaken, maar hiermee denk ik in het kort een aardig beeld te schetsen van deze opdracht, waar we weer met plezier aan gewerkt hebben.