De Vier Seizoenen van Badhoevedorp

huizenblok met de beeldjes van de Vier Seizoenen in Badhoevedorp

Spoedopdracht in Badhoevedorp

beeldje Lente Vier Seizoenen gebrokenVier zandstenen beeldjes uit Badhoevedorp waren in slechte staat. We kregen een spoedtelefoontje: of wij ze op korte termijn konden weghalen, repareren en terugplaatsen.

Toen we daar aankwamen bleek dat het niet voor niets was. Wat ik al aan de foto’s dacht te zien bleek te kloppen: het lag aan de verankeringen. Door roestvorming in de ijzeren pennen waarop de beeldjes stonden, waren ze gebarsten en drie van de vier stonden wankel op de resterende scherven, wachtend tot een volgende storm hun laatste zou zijn. Ik schrok een beetje van de gevaarlijke situatie, want de beeldjes waren pal boven de ingangen geplaatst!

Vier Seizoenen

beeldje Herfst herplaatstIk ontdekte al snel dat het om afbeeldingen van de Vier Seizoenen ging, waarschijnlijk gemaakt in de jaren ’50. Helaas heb ik niet kunnen achterhalen wie ze gemaakt heeft, maar het was duidelijk een klassiek opgeleide beeldhouwer. Ik dacht even nog dat ze gegoten waren in zandcement, omdat het materiaal zo grof en brokkelig was. Maar overal, vooral aan de achterzijde, waren de karakteristieke sporen te vinden van tandijzer, puntbeitel en platte beitel. Het moest dus natuursteen zijn, een groengrijzige zandsteen. Maar niet van de beste kwaliteit. Deze porositeit had er mede aan bijgedragen dat de ankers zijn gaan roesten.

De expansieve kracht van roestend ijzer

roestende ijzeren pen veroorzaakt schade aan beeldenIJzer zet uit als het roest. Het kan dan tot 7 keer zo dik worden en dan drukt het elke steensoort langzaam kapot. Het is hetzelfde proces als bij betonrot: vocht dringt in de materie tot op het ijzer, dat dan uitzet en de schollen springen er vervolgens vanaf. Door de open zandsteen was het vocht tot in de kern van de beeldjes gedrongen. Daar was de ijzeren pen van gaan roesten, hoewel deze eigenlijk niet eens vast aan de beeldjes verlijmd was. Deze waren er alleen maar overheen geschoven en vervolgens gesteld op een laag cementmortel. Toch waren drie van de vier beelden zo gebarsten dat ze alleen op de laatste punten rustten.

Restauratie en impregneren

Winter en Herfst gebroken beeldenIn september reden we naar Badhoevedorp en demonteerden de beeldjes. Vanwege enorme drukte zijn ze even in de opslag blijven liggen, totdat ik tijd vrij kon maken om ze te herstellen. De beeldjes van de Vier Seizoenen zijn gerepareerd met epoxylijm en restauratiemortel. De nieuwe roestvrijstalen verankering is eveneens met epoxymortel verlijmd.

Gebroken beeld Lente en ZomerVervolgens heb ik de beeldjes nog behandeld met een transparant hydrofoberingsmiddel, om algen te weren en ze te behoeden voor het indringen van vorst en de verwering te vertragen. Door hiervan veel lagen op te brengen is dit diep in de steen getrokken. Water zal nu meer van de steen af parelen dan erin dringen, terwijl het eventueel aanwezige restvocht toch kan verdampen, omdat het wel ademend is. Een gore-tex jasje voor stenen beelden zogezegd.

Schoonspuiten?

impregneren van de beeldjes van de Vier Seizoenen met hydrofoberend middelEen reden voor deze anti-vochtbehandeling is dat ik sporen aantrof van schoonmaak met een hogedrukspuit, wat de Vier Seizoenen geen goed heeft gedaan. Dat zal vast gedaan zijn om mos- en algengroei tegen te gaan, maar het is voor de steen niet al te best, zeker niet bij een toch al wat fragiele zandsteen. Kleine deeltjes van de oppervlakte van het beeld zullen weggespoten worden, en vocht dringt dieper in zwakke plekken. Leeminsluitingen worden hierdoor ook schoongespoeld, waardoor de kwetsbare plekken steeds groter worden en details vervagen. Eventueel zou men ooit nog kunnen overwegen om de beeldjes te impregneren met acrylhars of anders met een kiezelvormende oplossing, die de steen kan versterken. Maar voor het moment moet de behandeling die ik ze nu gegeven heb de beeldjes weer voor tientallen jaren goed houden.

Zandsteen kwetsbaar?

beeldje Lente Vier Seizoenen herplaatst

Lente

Vaak reageren mensen ook heel sterk op het woord ‘zandsteen’ als ze horen dat een beeld daarvan gemaakt is. Misschien denken ze dat het maar losse korrels zijn ofzo, maar meestal denken leken dat zandsteen een supersnel verwerende steen is. Maar het tegendeel is waar. Beelden van bijvoorbeeld Bentheimer zandsteen kunnen wel 300 jaar goed blijven in weer en wind. Behalve als er allemaal visetende zeemeeuwen op gaan zitten poepen dan, zoals bij de zandstenen valk uit Franeker. In het Badhoevedorpse geval lag de kwetsbaarheid vooral aan de mindere kwaliteit van het blok steen. In andere gevallen is het vooral kalkhoudende zandsteen en zandige kalksteen die problemen geeft.

Eenprocentsregeling

Zomer

De beeldjes van de Vier Seizoenen zijn afgelopen week teruggeplaatst. Het lastigste aan dit werk was eigenlijk alleen het uitboren van de oude verankering, wat een tijdrovend klusje was. Maar de plaatsing was eigenlijk vrij eenvoudig.

De bewoners waren merkbaar blij dat de beelden weer terug waren, en terecht, want ze zijn behoorlijk beeldbepalend voor de ingang en voor de gevels waar ze tegenaan staan. Ik hou zelf ook wel van deze sfeer, en ik vind het jammer dat we dit tegenwoordig niet meer doen, beeldhouwwerk op gebouwen plaatsen. Als ik zie hoeveel waardering ervoor is, is dat eigenlijk verrassend: het heeft een duidelijke functie en voegt schoonheid en karakter toe aan de gebouwde omgeving. Dat was ook de reden dat er vanaf de jaren ’50 een eenprocentsregeling was voor kunstwerken: 1 procent van de bouwsom van openbare gebouwen boven een bepaald budget moest besteed worden aan beeldhouwwerken of wandreliëfs of keramiek of glaskunst.

Schoonheid ondergeschikt aan winst

beeldje Herfst herplaatst

Herfst

Maar tegenwoordig vinden we het allemaal maar zonde van het geld en neigt men tot het bouwen van kasten van huizen op een postzegel. Het bezit heeft grotere belangen dan de schoonheid van onze leefomgeving.

Ik verwacht dat er zeker wel weer een periode van omslag komt. Dit soort dingen verloopt immers altijd met een golfbeweging. Maar het verbaast me evengoed wel nog steeds dat de schoonheid wordt opgeofferd aan winst. Terwijl een mooie omgeving minder onderhoud vergt dan een lelijke, omdat mensen er meer affiniteit mee hebben en er beter mee omgaan. Rotzooi trekt rotzooi aan, en ook worden lelijke gebouwen vrij snel weer gesloopt en vervangen door eigentijdsere. Gewaardeerde gebouwen ontkomen niet altijd aan dit lot, maar het lijkt wel of ze betere kansen hebben.

Een kentering is nog niet uitgesloten

beeldje Winter Vier Seizoenen herplaatst

Winter

En toch, af en toe gebeurt er nog wel wat leuks in de beeldhouwsfeer aan gebouwen. Okee, helaas denken veel architecten dat het ambacht dood is en onbetaalbaar, en wordt er iets op de computer ontworpen en uitgevoerd. Maar als je ziet wat er in Haarlem gebeurde met de gevelstenen van het remiseterrein, dan proef je hoe beeldhouwkunst een weg terug kan vinden naar de buurt.

Ik denk dat een revival nog wel mogelijk is. Wat mij betreft mag het allemaal wel wat minder met de grootse aspiraties. Ik zie liever wat meer kleinschalig, intiem werk dat herkenning oproept, misschien ook wel iets meer vallend onder de noemer ‘toegepaste kunst’ dan imposante werken die eigenlijk vooral op effect jagen. Dat zal vast een beroepsafwijking zijn, die affiniteit met verstopte beeldhouwwerkjes en reliëfs. Maar ik ben benieuwd of er meer mensen zo over denken. Ik ben ook benieuwd naar de thema’s die we nu zouden aandragen, of dat we die Vier Seizoenen tegenwoordig heel anders zouden vormgeven. Zelf heb ik ideeën zat!

Galerij

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Griffioen boetseren in klei en gips

Jelle boetseert aan griffioen. Griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gips

Jelle en ik zijn hier halverwege met het boetseerwerk aan de griffioen

Verder met de grote griffioen

griffioen boetseren in kunstklei Het is een project met lange onderbrekingen, omdat er altijd werk tussendoor komt dat veel meer haast lijkt te hebben. Maar afgelopen zomer was er een vakantieperiode waarin Jelle en ik aan de slag konden om eindelijk de grote gespiegelde griffioenen te gaan vormgeven. In mijn laatste bericht hierover, van ruim een jaar eerder, vertelde ik dat deze twee gespiegelde griffioenen waarschijnlijk in beton gegoten gaan worden. Maar ik kreeg goed nieuws van de klant: bij nader inzien wilde hij toch liever zandstenen originelen dan betonnen afgietsels. We mogen ze gaan hakken! Ik besloot dat dit toch wel een groot project is voor mij alleen en dat ik dit graag samen met Jelle Steendam wilde gaan maken. Met de combinatie van ons beider vormgevoel en een stel handen erbij wordt dit een geweldig stuk beeldhouwwerk waar ik razend enthousiast over ben.

Geen schuim maar klei

Stalen framen voor het werk van griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gips

Ik was al begonnen om mijn schaalmodel uit te vergroten in harde schuim. Maar het werk viel me tegen. Ik kon hierin niet de souplesse krijgen die me voor ogen stond en besloot het anders aan te pakken en wilde de griffioen boetseren in klei. De eerste stap was een stevig frame. Ik trok een contoursjabloon van mijn schaalmodel, vergrootte dit uit op de gewenste schaal en zaagde het uit een plaat hout. Vervolgens laste ik van vierkante profielbuis een stalen frame in elkaar voor de griffioen. Aan dit frame kon ik van volièregaas het lijf ruwweg modelleren, dat ik met purschuim opvulde. De vleugels maakte ik uitneembaar.

Schild

schild van griffioen boetseren in klei3Daarna kwam het boetseren van het schild. Het schild is een ingewikkelde beweging van onderdelen met allerlei details die ik in eerste instantie maar moeilijk van de kleine fotootjes kon aflezen. Toen we bijna klaar waren met alle afgietsels stuurde de klant ons een hele reeks haarscherpe foto’s waarop te zien was dat ik heel erg dicht in de buurt van het origineel had gezeten. Maar ook was er nieuwe informatie op te ontdekken die we zeker in de reconstructie zullen gaan verwerken. Ik had al heel wat uren in fotobewerking gestopt om erachter te komen hoe het er ooit had uitgezien.

oude foto griffioen in situEen collega merkte op dat hij zulke oude foto’s eerder als leidraad had gebruikt om zijn eigen beesten te maken dan dat hij er per sé een exacte kopie van had willen maken. Daar is ook wat voor te zeggen. Maar voor mezelf is het een uitdaging geweest om het niveau van de oude griffioenen te reconstrueren en te benaderen. Ik ben er een betere beeldhouwer door geworden. En ook voor Jelle is het een heel leerzaam project. Hij heeft veel meer boetseerervaring dan ik en is ook beter bekend met het maken van gipsen kappen. Maar om het op deze schaal te doen is ook voor hem nieuw! Dus samen leren we een hoop. Pas als we echt aan het hakken gaan zitten we op bekend terrein; dat hebben we al heel wat vaker gedaan.

Van het schild heb ik een eenzijdige kap gemaakt en met hulp van Jelle ook een gipsen afgietsel. Dit konden we gebruiken voor het verdere boetseerwerk aan het lijf van de griffioen.

Priegelige riddertjes

familiewapen Von Klot voor schild griffioen linksDe schilden zijn ook allebei anders. Ze hebben allebei een familiewapen erop, de ene is van Graf Von Klot-Trautvetter met twee helmen en twee ridders met vaandels en lansen en een wapenspreuk, en de andere van Graf Von Bohlen, met vijf griffioenen en drie helmen en de wapenspreuk ‘Cave Gryphem’. Alleen al deze familiewapens zijn enorm bewerkelijke stukken, dus dit is een project waaraan we heel wat weekjes zullen gaan besteden bovenop de tijd die we nodig hadden om te boetseren.

familiewapen Von Bohlen voor schild griffioen rechtsOok de grote vorm van het schild had ik in klei geboetseerd en in gips afgegoten. Dat hele familiewapen heb ik niet geboetseerd, want dat is heel veel werk dat je toch niet kunt overbrengen met de beeldenzaag. Ik kan het ook veel sneller rechtstreeks in de steen uithakken als het er eenmaal op getekend is. Een goed voorbeeld hiervoor is het grote familiewapen met twee griffioenen dat ik in 2013 in zandsteen maakte.

Het lijf van de griffioen

griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gipsDaarna kwam stap drie: modelleren van het lijf, de vleugels en de staart. Dit was het punt waarop Jelle ook in actie kon komen. Samen hebben we in een aantal dagen van intensief modelleren de griffioen gestalte gegeven. Klei kan natuurlijk uitdrogen en krimpen, zodat het heel fijn was dat we dit gezamenlijk in kortere tijd konden doen. De griffioen wordt 115 cm hoog en het schild 122 cm, dus dat was hard doorwerken.

Gipskappen

griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gipsMaar met een kleimodel kun je nog niet zoveel doen. Als het uitdroogt gaat het barsten en valt in stukken uiteen. Als het nat is kan het uitzakken of beschadigen. Daarom hebben we er een gigantische lading gips doorheen gejaagd om tot een gipsmodel te komen. We waren tevreden met de expressie van de kleigriffioen, zodat we konden doorgaan naar stap 3: kappen van gips eroverheen leggen.

Eerst haalde ik de vleugels en de staart eraf en maakte daar aparte gipskappen van. Vervolgens maakten we, in een intensief ritme van gips aanmaken, een dunne laag gips opzetten in kleur en een dikkere laag eroverheen aanbrengen, een gipskap voor de buik van de griffioen. De laatste twee kappen waren voor de kop van de griffioen. De naden gaven we aan met ‘latoenen’, in dit geval geknipt uit een plaat zink die ik nog had. Tenslotte volgden de twee kappen voor de linker en rechter helft van de griffioen.

Afgietsels

griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gips. Holle gipsafgietsels.Daarna hebben Jelle en ik afgietsels van elke kap gemaakt. We hadden een goede lading glasvezels door de gips gemengd, zodat de afgietsels dun konden blijven. Ten slotte hebben we de losse onderdelen aan elkaar vastgemaakt met nog meer gips, die we van binnenuit over de naden smeerden. Over het geheel hebben we nu een holle griffioen van ongeveer 8 cm dik, die we nog een beetje kunnen hanteren.

griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gips. Weghakken van de gipskappenMaar het beeld zat nog wel ingepakt in de gipskappen! Daarom zijn we ook nog een paar dagen druk geweest om alle onderdelen los te hakken uit de gipskappen. Gelukkig hadden we de binnenste laag van de gipskappen een beetje rode kleurstof meegegeven, waardoor we konden zien wanneer we dicht op de uiteindelijke oppervlakte kwamen. Uiteindelijk eindigden we met een stel afgietsels, die misschien niet perfect waren volgens de opvattingen van beroepsmallenmakers, maar meer dan voldoende kwaliteit hadden voor onze beeldenzaag en ook goed genoeg waren als model om vanaf te gaan beeldhouwen.

Gespiegeld

griffioen boetseren in klei en daarna afgieten in gips. Laatste resten gips weghakken door JelleDeze griffioen wordt straks in steen uitgehouwen. En net als al die luchtboogbeeldjes van de afgelopen jaren wordt hij eerst voorgezaagd op de beeldenzaagmachine. Daarvoor hebben we dan ook een stevig model nodig dat niet indrukt als er een tastschijf op rust. Ik had het beest ook uit schuim kunnen snijden en bedekken met polyester, maar met deze methode waren we flexibeler met de vormgeving. Klei kun je immers heel makkelijk weghalen en aanvullen, en met schuim wordt dat lastiger.

Maar de griffioen wordt twee verschillende griffioenen, een linker versie en een rechter. Ze moeten gespiegeld worden en dat betekent dat de voorpoten, de klauwen, bij de een anders zitten dan bij de ander. Ik heb bedacht dat we eerst de ene griffioen gaan uitzagen en beeldhouwen, en dat we daarna de gipsen poten van het model gaan aanpassen zodat de rechterklauw het schild vasthoudt en hij op de linker steunt.

Zandsteen besteld

Voor deze twee griffioenen, de twee schilden, de vier vleugels en de twee staarten heb ik nu een partij Obernkirchener zandsteen besteld. De groeve liet mij weten dat het wel even langer duurt om goede blokken van zo’n grote maat te vinden voor de beelden. Maar ik wilde graag deze steen, hoewel het erg hard is en vrij moeilijk om te bewerken. Het is namelijk enorm weervast en mooi van kleur. Het materiaal is bovenal ook heel sterk. Ik had een plak van ongeveer 1 cm dik gezaagd, ongeveer 15 x 15 cm, en die kon ik met mijn handen niet breken. Terwijl ik toch redelijk veel kracht in mijn vingers heb. Dit is een perfecte eigenschap, omdat deze beesten op 1 voorpoot komen te staan, en het schild, de vleugels en de staart worden ook niet al te dik. Zo kunnen ze wel een paar eeuwen meegaan.

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Grote kruisbloemen voor de Domtoren van Utrecht

kruisbloemen voor de domtoren van Utrecht

Ons eerste werk aan de Domtoren

In Utrecht is de restauratie van de Domtoren in volle gang. Ook wij ontkomen er niet aan en zullen hiervoor een hele partij ornamentwerk gaan leveren. In oktober kregen we de eerste stukken binnen: drie grote kruisbloemen voor de Domtoren. Ze komen te staan op de balustrade bovenin, op ongeveer 100 meter hoogte. Deze drie kruisbloemen hebben we verdeeld onder Serge, Jelle en mijzelf. Binnenkort krijgen we 16 grote kantbloemen. Jelle en ik zijn al eerder de toren op geweest om een aantal proefornamenten te hakken, lees hierover een kort stuk in het jaaroverzicht van 2019.

Nauwgezet kopiëren

ruisbloemen voor de domtoren van Utrecht

Eerst de grote vorm aan de onderzijden maken

De oude kruisbloemen waren gemaakt van een Franse kalksteen, maar dit type is nu niet meer te krijgen omdat de groeve gesloten is. Deze kopieën werden daarom gemaakt in de Engelse Portlandsteen. De bloemen zijn 80 x 80 cm breed en ongeveer even hoog.

Dat is een bewerkelijk klusje waarin drie weken werk gaat zitten, en dan moeten ook nog de staarten eraan gemaakt worden, waar dat vroeger gewoon uit twee losse delen was. Omdat dit de eerste ornamenten waren die wij voor de toren maken, wilde de bouwcommissie zeker weten dat de oude kwaliteit behouden bleef. Met name over de manier van oppervlaktebewerking was enig overleg nodig. Vandaar dat er twee keer een bezichtiging is geweest waarbij alle details besproken werden. Op de toren komen straks alle onderdelen bij elkaar te staan, waar ze nu in twee afzonderlijke ateliers en door drie verschillende beeldhouwers gemaakt worden. Om er toch een eenheid in te behouden is dit overleg nodig.

Waarom vervangen?

kruisbloemen voor de Domtoren van Utrecht

ruw voorgehakte kruisbloem

De oude kruisbloemen van de Domtoren zien er eigenlijk nog best goed uit. Maar bij nadere beschouwing valt te zien dat er scheuren in komen en dat de steen op zijn eind loopt. Deze ornamenten zijn gehouwen in de jaren 1903 tot 1911 en zijn dus ruim 100 jaar oud. Van deze kalkstenen is bekend dat ze na 100 jaar in ons klimaat wel zo’n beetje op hun eind zijn. Ze staan op grote hoogte en als er dan een klein stukje naar beneden valt, waar altijd veel mensen rondlopen, dan kan dat dodelijk zijn. Daarbij is een uitgangspunt voor deze restauratie dat de volgende grote beurt pas weer over 50 jaar zal zijn en dat deze restauratie dus 50 jaar moet meegaan. Dat wordt dan wel heel spannend voor deze oude kruisbloemen.

Stijve vormgeving

Deze kruisbloemen voor de Domtoren zijn indertijd onder streng regime gemaakt en bijna geometrisch strak uitgevoerd. Dus voor ons lag de opdracht om dit werk even nauwgezet na te maken en onszelf weinig vrijheden te veroorloven. Het viel me op dat de hele bloem strak ingebed lag in het oorspronkelijke blok steen. De massa’s volgden dit blok nog steeds en vanonder een flauwe hoek valt goed te zien dat alle hoogste punten in één vlak liggen en alleen de bladranden enigszins golven. Echte gotische hogels zijn vaak veel losser en maken soepele bewegingen die lastiger te volgen zijn, maar deze neogotische ornamenten zijn vrij wetmatig en stijf opgezet. Dat maakt het ook een stuk makkelijker om te kopiëren: met een plastic sjabloontje kun je al heel veel van de vormen overnemen.

Galerij

Hieronder een foto-impressie van mijn werk aan de kruisbloemen voor de Domtoren.

Links

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑