Luchtboogbeeld: Sint Jacobus de Meerdere

kopie beeld Apostel Jacobus de Meerdere

De laatste Apostel

kopie beeld Apostel Jacobus de MeerdereEr is weer een stukje van de Eusebiuskerk afgerond voor ons: we hebben de luchtboogbeelden van boog 14 en 16, die met de muzikanten en zes apostelen, allemaal klaar. Het laatste beeld van deze reeks was Apostel Jacobus de Meerdere, en die heb ik afgelopen maandag op een pallet gebonden, klaar voor transport.

Jacobus de Meerdere is bij de meeste mensen wel bekend van bedevaartsoord Santiago de Compostela. Hij wordt op de Eusebiuskerk afgebeeld met een hoed, een schelp en een zwaard. Ik vond het een heel leuk beeld om aan te werken, vanwege alle attributen en structuren erin. Een grove baard, een dunne hoed en zwaard, grote handen, een bontmantel, een grote neus en een holle schelp.

Jacobus als Pelgrim

Ekopie beeld Apostel Jacobus en tijdje terug heb ik zijn collega Jacobus de Mindere al onder handen gehad. Vanwaar die schelp, hoed en zwaard bij de Meerdere? Naar wat ik erover gelezen heb, is Jacobus rond het jaar 44 op last van Herodes Agrippa in Jeruzalem onthoofd. Rond het jaar 800 ontstonden er legenden over Jacobus, dat hij het evangelie gepredikt zou hebben op het Iberisch schiereiland, en dat zijn lichaam na zijn dood naar Galicië gebracht was, waar het door zijn leerlingen werd begraven op de plek die later Santiago de Compostela zou gaan heten. Op een gegeven moment in de de 9e eeuw wordt zijn graf ontdekt. Er viel in de Middeleeuwen veel geld te verdienen aan de wonderbaarlijke geneeskracht van de relieken van heiligen, dus er kwam daarmee een grote stroom pelgrims op gang, die nog heden ten dage aanhoudt. Jacobus wordt dan ook zelf gewoonlijk afgebeeld als een pelgrim, met hoed, staf en schelp.

luchtboog 16 Eusebiuskerk, 6 apostelen

de oude beelden van luchtboog 16 vóór de demontage

Slechts zes van de twaalf

Op de luchtbogen van de Eusebiuskerk zijn maar zes van de twaalf apostelen afgebeeld. Het is indertijd wel de bedoeling geweest om alle twaalf apostelen een plek te geven, maar het werk was op een gegeven moment wel voltooid en de laatste vier bogen hadden al versieringen: grote bloemvormen (hogels), die nog van rond 1920 stamden. De beelden dateren van de jaren vijftig en zijn aangebracht bij het herstel van de gebombardeerde kerk. Binnen in de kerk staat nog het beeld van apostel Johannes, de jongere broer van Jacobus, met een gifbeker in de hand. Het is nooit op de kerk geplaatst.

De progressie van de beeldhouwer

oude luchtboogbeeld van Jacobus in tufsteen, door Eduard van KuilenburgBeeldhouwer Eduard van Kuilenburg was met deze groep beelden een hele eigen weg ingeslagen. Zijn werk was minder figuratief, zwaarder, misschien grover geworden, maar had gewonnen aan expressie. De apostelen zitten als massieve bonken op de boog, nauwelijks bevrijd uit de vorm van de tufstenen blokken waaruit ze gemaakt waren. Op sommige vlakken kun je nog duidelijk zien hoe de beeldhouwer werkte: hij tekende een aanzicht op de steen en begon meteen te hakken. Wij konden het goed merken bij het kopiëren: we hoefden veel minder materiaal te verwijderen dan bij bijvoorbeeld de Zeven Zonden. De beelden zaten nog vrij dicht op de oppervlakte van het oorspronkelijke blok.

gezicht van JacobusDe koppen van de apostelen zijn al even massief: grote neuzen, ruwe baarden en hoekige gezichten. Maar ze geven daarmee wel een heel sterk sfeerbeeld. De expressie van een kunstenaar die gegroeid is in zijn werk. Er waren, zoals ik al eerder meldde, klachten vanuit het kerkbestuur dat deze beelden te groot en te massief waren voor de luchtbogen waarop ze zitten. Maar nu we er mee aan de slag zijn zou ik haast zeggen dat het eerder de schuld van de kerk is dat zij te klein is, dan dat de beelden te groot zijn. Ja okee, ze zijn zwaar en grof, maar ze kloppen wel, en er is met aandacht aan gewerkt. Dat maakt het voor ons ook leuk om aan de kopieën te werken.

Weloverwogen structuren

luchtboogbeeldenDat is heel anders dan toen we de gebrekkigen kopieerden, van George van der Wagt, aan de zuidzijde van de kerk. Op een aantal van die beelden troffen we nog het oppervlak aan van de oorspronkelijke gezaagde steen, en ze leken wel onverschillig gemaakt, alsof de beeldhouwer gezegd had: ‘Zo, weer eentje af. De volgende’. Lelijke dingen zonder aandacht voor de afwerking.

Grof gehouwen is namelijk niet hetzelfde als onverschillig. Soms heeft een grove structuur een functie voor een bepaald beeld, en Van Kuilenburg wist dat. De puntbeitel voor de mantel, het tandijzer voor haren, de rasp en platte beitel voor andere delen. Van der Wagt lijkt alles wel gemaakt te hebben met maar 1 beitel, een platte beitel van 25 mm breed.

Hoe nu verder?

Gebroken luchtboogbeeld Fortitudo Zeven Deugden, man met leeuwWe hoeven ons voorlopig geen zorgen te maken over werk. We hebben onlangs akkoord gekregen voor de laatste 10 luchtboogbeelden, te weten de Zeven Deugden en drie blokken die bovenaan de vier bogen met kantbloemen komen te staan: een man met gieter bij een bloem, een geit die een bloem opeet, en een tweekoppige adelaar. Ze zijn er slecht aan toe, sommigen missen veel delen en ze zijn allemaal gebroken.

Dan moet ik nog een grafsteen voor mijn vader maken, waaraan ik tussen de bedrijven door al heb zitten ontwerpen, en heb ik nog een aantal particuliere opdrachten liggen. Ook hebben we nog allerlei ander werk in het vooruitzicht, waarover ik op dit moment nog niet zo veel kan zeggen. En ten slotte zijn we niet beducht voor een stillere periode, omdat we dan eindelijk toekomen aan ons eigen werk. Daarvoor heb ik nog allerlei ideeën liggen, het zou leuk zijn om die eens uit te gaan werken. Gevelreliëfs met de vier windrichtingen, de vier seizoenen, de vier of de vijf elementen, ik heb ook nog ideeën voor hele ingangspartijen… kom maar op!

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Een engel en een Shivalingam

zoeten van de Shivalingam

Niet alles draait om (luchtboog)beelden in de beeldhouwerij. Afgelopen week heb ik een engel voorgezaagd en een Shivalingam gemaakt.

Shivalingam

het polijsten van de lingam

het schuren en ‘zoeten’ van de lingam

Een klant wilde graag een Shivalingam. Niet omdat hij er een speciale religieuze verbintenis mee heeft, maar hij vond het gewoon een mooie vorm, zei hij. Nu had hij nog een stuk Zwart Zweeds graniet liggen, waaruit het gemaakt kon worden. Hij had zelf de contour getekend op een stuk tekenkarton. Ik trok deze contour over op een stuk triplex, waardoor ik deze vorm met mijn beeldenzaag kon uitzagen uit het graniet.

Ik hoefde de lingam gelukkig niet te polijsten, maar na het voorzagen ben ik nog ruim een dag bezig geweest met het schuren en zoeten van de steen. Zoeten is fijn schuren tot korrel 200. Het lastigste is het om alle valse deuken uit de vorm te krijgen, zodat er een mooie soepele vorm ontstaat. Je kunt dat het best voelen met je ogen dicht. Tijdens het werk heb ik alle Shivabhajans gezongen die me te binnen schoten, een mooie meditatie.

Wat is een Shivalingam?

Een Shivalingam is een eivormige steen, een symbool voor God in zijn ongevormde zijnsstaat. Het mannelijk principe van Zijn-Bewustzijn-Gelukzaligheid (Sat-Chit-Ananda), rustend in zichzelf, alles omvattend maar ongevormd. Vaak wordt deze eivormige steen geplaatst in een yoni of panipitha (waterstoel), een soort fundament dat een symbool is van het vrouwelijk principe (Shakti). Het Shiva- aspect is het Zijn, Shakti is Worden. Shakti staat voor de expressie in al-wat-is, de totale schepping dus. Dus dezelfde energie is Shiva als het ongevormd is, en op het moment dat dit besluit zich te ontplooien tot de volledige schepping krijg je de vrouwelijke scheppingsenergie, de Shakti. Dit zijn twee aspecten van dezelfde energie. Tijdens rituelen wordt Shiva vereerd door hem met onder andere water en melk te overgieten.

Lees hier↑ een aantal berichten over de lingams en panipitha’s die ik eerder maakte.

Een engel in twee pogingen

Het blok is gehalveerd en staat op zijn kop voor het verlijmen

Dan was er nog de zandstenen engel die ik zou voorzagen voor mijn collega Serge. Het is een opdracht van de Sint-Janskathedraal, vergelijkbaar met mijn beelden van Thomas van Aquino en Paus Leo de Grote. Hij zal weer een prima kopie maken uit deze voorgezaagde engel. De vorige keer heeft Jelle een soortgelijke engel voorgezaagd, lees hier↑ meer.

Het was echter wel een klusje met een paar haken en ogen. Een paar maanden geleden kreeg ik een groot blok Udelfanger zandsteen binnen voor deze engel. Ik dacht meteen al te zien dat er iets niet klopte, en jawel: het blok was ruim 10 centimeter te klein!

Na wat overleg is toen besloten om de onderste 15 centimeter van het beeld er apart aan vast te maken. De redenen zijn dezelfde als die ik al eerder heb uitgelegd bij Thomas van Aquino en Paus Leo: bij voorkeur hebben ze het groefleger (de steenlagen van het blok) horizontaal door het beeld lopen, in plaats van verticaal, omdat er anders hele plakken ineens vanaf kunnen vallen. Daar tegenin zou je kunnen stellen dat de dunne vleugels wellicht beter uit verticale lagen gemaakt hadden kunnen worden, omdat voor dat deel die stand juist weer gunstiger is. Het blijft zoeken naar de beste oplossing.

Barst!

scheur in blok zandsteen

de scheur loopt dwars door het hele blok

links en rechtsboven een grote scheur zichtbaar in het blok

links- en rechtsboven is een grote scheur zichtbaar in het blok

Dus ik had een blok steen dat veel te groot was, maar niet hoog genoeg. Ik zaagde het met mijn betonkettingzaag in twee stukken, en maakte een apart onderstuk uit het onderste deel van het reservestuk. Dat verlijmde ik aan het grotere stuk en begon met voorzagen. Maar al snel bleek dat het kleine zwarte lijntje dat ik had aangetroffen een grote scheur was, die van boven naar onder door het blok liep. Oeps! Ik heb het blok aan de kant gelegd en wat rondgebeld, en al een week later kreeg ik een beter blok binnen.

Tweede poging

het blok steen is gehalveerd met de kettingzaag en verlijmd. De triplex =contoursjablonen staan erbij voor de maten

het tweede blok steen is gehalveerd met de kettingzaag en verlijmd. De triplex
contoursjablonen staan erbij voor de maten

Ook dit blok zaagde ik overlangs door met de kettingzaag. Vervolgens hees ik het op ondersteboven op de voorzaagmachine, waar ik er een mooie vlakke kant aan zaagde. Ook het reststuk onderging deze behandeling, en ik zaagde er een plak van ruim 20 cm af. Het was de bedoeling dat ik deze twee stukken op elkaar zou verlijmen. Maar als je al wat langer meeleest dan weet je dat ik er niet zomaar een dikke laag epoxylijm tussen kan smeren. Dan krijg je een waterdichte laag die voor allerlei problemen gaat zorgen.

Ik zette beide stukken ondersteboven terzijde. Nadat ik de te verlijmen vlakken zo vlak mogelijk had gemaakt, maakte ik een speciale mortel op kleur klaar. Ik smeerde deze dunne pap op het oppervlak en liet het kleinere blok erop zakken. Eventjes kon ik dat blok nog verschuiven, totdat de delen zich ineens op elkaar vastzogen.

kleikommetjes met gietepoxy

geboorde gaten met rvs pennen en gietepoxy

Het was gelukt, er was een minimale, doorlaatbare verbinding gemaakt. Na het weekend was de mortel uitgehard en boorde ik twee diepe gaten met de diamantboor. Daarin verlijmde twee roestvaststalen draadeinden met gietepoxy. Nog een dag later was alles hard en kon ik het blok keren en het beeld voorzagen.

Voorzichtig

stap 1 en 2 van het voorzaagproces. een engel in Udelfanger zandsteen

grof voorzagen (bovenaan) en middelfijn voorzagen (onderin)

Het was niet voor niets dat deze engel vervangen werd: hij was sterk verweerd en Serge had met boetseermassa alle ontbrekende delen aangevuld. Dat spul is naderhand eenvoudig weer te verwijderen, omdat het nooit uithardt. Maar wat mij betreft is het wel erg lastig werken zo. Ik moest het beeld een paar keer hijsen en verplaatsen, dus ik moest erg oppassen dat ik niets vervorm. En met het voorzagen is het helemaal lastig, omdat ik met de tastschijf gemakkelijk door het oppervlak van de klei druk. Ik heb liever gips of harde mortel als reparaties, omdat ik dan veel minder voorzichtig hoef te zijn. Maar gelukkig heb ik het met veel geduld wel voor elkaar gekregen.

Je kunt op de foto’s van het eindresultaat wel zien dat ik vooral bij de neus erg voorzichtig was.

voorgezaagde engel op de zaagmachine

voorgezaagde engel

Als ik daar door de klei heen druk, gebeurt dat aan de zaagzijde ook in de steen. Eén zaagsnede die iets te diep uitvalt, levert een hoop problemen op. Dan moet het hele hoofd worden aangepast, en verder naar achteren gemaakt worden. Dus liever een fractie teveel materiaal dan te weinig op die plek! En het bleek dat de lijmnaad bijna niet te zien was, je moet echt weten waar hij zit, dan kun je hem vinden. Misschien valt hij op het geschuurde beeld iets meer op, maar dan nog is hij nauwelijks zichtbaar.

voorgezaagde engel op de zaagmachine

voorgezaagde engel

voorgezaagde engel van Udelfanger zandsteen
Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Video: bezoek aan de beeldhouwerij

Koen, Jelle, klant en Stide bij luchtboogbeelden van Jelle tijdens bezoek aan de beeldhouwerij

Koen, Jelle, klant en Stide bij luchtboogbeelden van Jelle

We gaan viraal

Vorige maand zou ik weer bezoek aan de beeldhouwerij krijgen: klanten van de Eusebiuskerk die een oud luchtboogbeeld gekocht hadden, konden komen kijken naar de plek waar ze gekopieerd worden in nieuwe steen. Maar er kwam roet in het eten. Op het moment draait echt àlles om dat verrekte coronavirus en ook ik ontkom er schijnbaar niet aan dat er dingen niet kunnen doorgaan. Ik kreeg een afzegging en een verzoek of ik dan misschien een filmpje wilde maken van ons werk, zodat de kopers/kijkers toch een indruk kunnen krijgen.

Schoolmeester

Nu is het toch anders als ik zelf iets vertel dan wanneer mensen vragen stellen. De meeste dingen zijn voor mij zo vanzelfsprekend geworden dat ik er niet bij stilsta dat onderdelen van het werkproces voor anderen nog niet duidelijk zijn. De beste interactie is natuurlijk als je rechtstreeks vragen kunt beantwoorden, en vaak leidt de ene vraag tot de andere. Plus dat daar tevens ook nog eens bijkomt dat je daarbij eveneens tevens ook kunt stellen dat dingen uitleggen net een andere nuance geeft dan als je verhalend vertelt en anekdotes kunt aanhalen.

Beelddenkers

Maar de Chinezen zeiden het al: een plaatje zegt meer dan duizend woorden. Dus hierbij mijn vervangende rondleiding door de beeldhouwerij, met optredens van collega’s Stide en Jelle. Het hele verhaal draait hier dus om de luchtboogbeelden die we vervangen, en dit zijn een paar van de laatste van boog 14 en 16, met de muzikanten en apostelen. Het was een interessante uitdaging om te leren filmen en editen, dus waarschijnlijk ga ik dat nog vaker doen. Ik heb plannen zat, nu nog vrije tijd ervoor vinden.

Jacobus de Mindere

Het luchtboogbeeld waaraan ik in deze video sta te werken is inmiddels af. Lees in dit bericht↑ meer over het beeld van Jacobus de Mindere. De accordeonist vind je in dit bericht↑. Ook ben ik inmiddels begonnen aan het voorlopig laatste luchtboogbeeld, dat van Jacobus de Meerdere, waarover later meer.

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑