Momenteel zijn we bezig met een heel interessant project aan de Minervalaan in Amsterdam: acht verweerde tufstenen beeldjes reconstrueren en kopiëren in nieuwe kalksteen.

Bouwbeeldhouwwerk aan de Minervalaan

Aan de panden op de Minervalaan, en overigens in de hele buurt rondom deze straat, is heel veel bouwbeeldhouwwerk te vinden. Het is meestal ter plekke gehouwen door een betrekkelijk kleine groep beeldhouwers, waaronder Anton Rädecker, Jaap Kaas en Hildo Krop. Het beeldhouwwerk is allemaal in de bouwtijd aangebracht, tijdens het hoogtij van de Amsterdamse School, rond de jaren 1920, 1930. Het werk is uitgevoerd in Franse kalksteen (veelal Euville), in Duitse tufsteen, Muschelkalksteen of zandsteen, of in Beiers graniet. Heel jammer dat deze visie op bouwen momenteel nauwelijks navolging krijgt.

Tien verweerde beeldjes

Het project waar het hier om gaat zit op de vier hoeken van de kruising tussen de Minervalaan en de Gerrit van der Veenlaan. Op elk van deze vier straathoeken zijn tien beeldjes aangebracht. Ze werden ontworpen en gemaakt door Anton Rädecker en Jaap Kaas. De thema’s zijn bijvoorbeeld wethouders, architecten, arbeiders, seizoenen en musicerende faunen.

De beeldjes zijn uitgevoerd in Ettringer en Weiberner tufsteen, maar na een eeuw in weer en wind en vooral lekkende waterafvoeren zijn de werken hard aan restauratie toe. Twee zijn nog goed en blijven bewaard: de Maaier en de Plukker (Zomer en Herfst).

Thematiek

Momenteel zijn we bezig met de Noordwesthoek. Op de hoek van nummer 28/30 zitten vier beeldjes van vrouwen die de vier seizoenen verbeelden, vier werkende mannen die de werkzaamheden in die seizoenen belichten, en twee faunen met een geit en een hert. De vrouwen staan bevallig te zijn en verbeelden in vier levensstadia de seizoenen: een meisje met bloemen voor de Lente, een jonge vrouw voor de Zomer met korenaren en bloemen, een rijpere vrouw voor de Herfst met druiventrossen en appels, en een oude vrouw in een mantel voor de Winter. Aan de binnenzijde zien we de mannen hard werken: een Zaaier voor het Voorjaar, een Maaier voor de Zomer, een Appelplukker voor de Herfst en een Spitter voor de Winter. De beide buitenkanten worden afgedekt door een faun als teken voor de Natuur: een bedachtzame Faun met bok aan de linkerkant en een panfluitspelende Faun met hert aan de rechterkant.

Galerij: de acht te vervangen beeldjes van de Noordwesthoek

Jaap Kaas

Deze acht beeldjes zijn indertijd allemaal gemaakt door Jaap Kaas, een Amsterdamse beeldhouwer. Hij is vooral bekend om zijn treffende dierenportretten van bijvoorbeeld de bavianen in dierenpark Artis. Hij heeft voor het project aan de Minervalaan een reeks ontwerpen gemaakt in klei en daarvan gipsmodellen gemaakt. Dit weten we omdat één van deze gipsmodellen nog te vinden is in Amsterdamse School-museum De Dageraad. Ook kun je goed zien dat hij nauwgezet vanaf een model gewerkt heeft omdat aan de overkant, op de Noordoosthoek, exact dezelfde beeldjes te vinden zijn. Dat was voor ons bij de reconstructie een grote hulp!

Hij moet deze gipsmodellen uit zijn atelier hebben meegenomen naar de Minervalaan en daar ter plekke op een steigertje de beelden gehakt hebben.

Bewerkingssporen

Dat durf ik te stellen omdat aan de binnenzijde van de onderdoorgang vier beeldjes zijn aangebracht waarvan de massa boven de beeldjes doorloopt in het verder grof gestucte plafond. Bij demonteren bleek dat deze kwetsbare laag tufsteen slechts 1 centimeter dik was: dit kan hij nooit in zijn atelier gemaakt hebben en vervolgens zonder breuk hebben geplaatst. De enige reden dat er zo’n dunne plak boven de koppen van de werkende mannen is gelaten, is dat hij het ter plekke gehouwen heeft en de bovenste tufsteenlaag heeft aangepast aan het bestaande plafond. Ook andere, kleinere, details wijzen op vervaardiging ter plekke.

Tufsteen

De reden dat wij bij dit project aan de Minervalaan betrokken zijn is dat dit belangrijke bouwbeeldhouwwerk al tientallen jaren aan sterke verwering blootstaat. Er is al minstens sinds de jaren ’60 veel reparatiewerk aan verricht en op recentere foto’s is te zien dat zelfs in de laatste tien jaar erg veel detailverlies is opgetreden. Ook konden wij constateren hoe, bij een tweede bezoek aan het pand van slechts enkele weken later, onderaan de pijlers allerlei nieuwe schilfers lagen die in die weken waren losgekomen.

Oplappen helpt niet

Er is lang over de toestand van de beelden vergaderd en allerlei oplossingen zijn besproken. Maar waar het uiteindelijk op neerkomt is klaar als een klontje: oplappen gaat niet meer helpen. Bij deze tufsteensoorten wordt de huid afgestoten en gaat dieper binnenin de scheurvorming verder. Nu moet ik hier wel bij zeggen dat Ettringer tufsteen hierin ernstiger is dan Weiberner tufsteen, die beter met interne spanningen kan omgaan. Als je hier meer over wilt lezen dan beveel ik van harte mijn artikel over de verwering van tufsteen aan.

Behoud van informatie

Ook zijn de beelden van de Minervalaan in het verleden al heel vaak geschilderd, waaronder met waterdichte latexverf, en ook gerepareerd met een keiharde cementmortel. Dus als je dit soort beelden gaat oplappen dan is dit eigenlijk alleen maar een cosmetische aanpak. De huid van het beeld, met oude en nieuwe reparatiemortel en al, zal op een gegeven moment naar beneden vallen. En dan is het probleem nog groter: alle informatie die nog van het beeld te achterhalen viel is nu helemaal verloren gegaan. Hierdoor wordt het in de toekomst steeds moeilijker om nog een goed onderbouwde reconstructie te maken van wat er geweest is. En dan hebben we het nog niet gehad over de constructieve sterkte van deze bouwblokken. Hierom is dus uiteindelijk besloten de beelden te vervangen door kopieën in nieuwe steen.

Lees verder in deel 2 over dit project