Luchtboogbeeld: Sint Jacobus de Meerdere

kopie beeld Apostel Jacobus de Meerdere

De laatste Apostel

kopie beeld Apostel Jacobus de MeerdereEr is weer een stukje van de Eusebiuskerk afgerond voor ons: we hebben de luchtboogbeelden van boog 14 en 16, die met de muzikanten en zes apostelen, allemaal klaar. Het laatste beeld van deze reeks was Apostel Jacobus de Meerdere, en die heb ik afgelopen maandag op een pallet gebonden, klaar voor transport.

Jacobus de Meerdere is bij de meeste mensen wel bekend van bedevaartsoord Santiago de Compostela. Hij wordt op de Eusebiuskerk afgebeeld met een hoed, een schelp en een zwaard. Ik vond het een heel leuk beeld om aan te werken, vanwege alle attributen en structuren erin. Een grove baard, een dunne hoed en zwaard, grote handen, een bontmantel, een grote neus en een holle schelp.

Jacobus als Pelgrim

Ekopie beeld Apostel Jacobus en tijdje terug heb ik zijn collega Jacobus de Mindere al onder handen gehad. Vanwaar die schelp, hoed en zwaard bij de Meerdere? Naar wat ik erover gelezen heb, is Jacobus rond het jaar 44 op last van Herodes Agrippa in Jeruzalem onthoofd. Rond het jaar 800 ontstonden er legenden over Jacobus, dat hij het evangelie gepredikt zou hebben op het Iberisch schiereiland, en dat zijn lichaam na zijn dood naar Galicië gebracht was, waar het door zijn leerlingen werd begraven op de plek die later Santiago de Compostela zou gaan heten. Op een gegeven moment in de de 9e eeuw wordt zijn graf ontdekt. Er viel in de Middeleeuwen veel geld te verdienen aan de wonderbaarlijke geneeskracht van de relieken van heiligen, dus er kwam daarmee een grote stroom pelgrims op gang, die nog heden ten dage aanhoudt. Jacobus wordt dan ook zelf gewoonlijk afgebeeld als een pelgrim, met hoed, staf en schelp.

luchtboog 16 Eusebiuskerk, 6 apostelen

de oude beelden van luchtboog 16 vóór de demontage

Slechts zes van de twaalf

Op de luchtbogen van de Eusebiuskerk zijn maar zes van de twaalf apostelen afgebeeld. Het is indertijd wel de bedoeling geweest om alle twaalf apostelen een plek te geven, maar het werk was op een gegeven moment wel voltooid en de laatste vier bogen hadden al versieringen: grote bloemvormen (hogels), die nog van rond 1920 stamden. De beelden dateren van de jaren vijftig en zijn aangebracht bij het herstel van de gebombardeerde kerk. Binnen in de kerk staat nog het beeld van apostel Johannes, de jongere broer van Jacobus, met een gifbeker in de hand. Het is nooit op de kerk geplaatst.

De progressie van de beeldhouwer

oude luchtboogbeeld van Jacobus in tufsteen, door Eduard van KuilenburgBeeldhouwer Eduard van Kuilenburg was met deze groep beelden een hele eigen weg ingeslagen. Zijn werk was minder figuratief, zwaarder, misschien grover geworden, maar had gewonnen aan expressie. De apostelen zitten als massieve bonken op de boog, nauwelijks bevrijd uit de vorm van de tufstenen blokken waaruit ze gemaakt waren. Op sommige vlakken kun je nog duidelijk zien hoe de beeldhouwer werkte: hij tekende een aanzicht op de steen en begon meteen te hakken. Wij konden het goed merken bij het kopiëren: we hoefden veel minder materiaal te verwijderen dan bij bijvoorbeeld de Zeven Zonden. De beelden zaten nog vrij dicht op de oppervlakte van het oorspronkelijke blok.

gezicht van JacobusDe koppen van de apostelen zijn al even massief: grote neuzen, ruwe baarden en hoekige gezichten. Maar ze geven daarmee wel een heel sterk sfeerbeeld. De expressie van een kunstenaar die gegroeid is in zijn werk. Er waren, zoals ik al eerder meldde, klachten vanuit het kerkbestuur dat deze beelden te groot en te massief waren voor de luchtbogen waarop ze zitten. Maar nu we er mee aan de slag zijn zou ik haast zeggen dat het eerder de schuld van de kerk is dat zij te klein is, dan dat de beelden te groot zijn. Ja okee, ze zijn zwaar en grof, maar ze kloppen wel, en er is met aandacht aan gewerkt. Dat maakt het voor ons ook leuk om aan de kopieën te werken.

Weloverwogen structuren

luchtboogbeeldenDat is heel anders dan toen we de gebrekkigen kopieerden, van George van der Wagt, aan de zuidzijde van de kerk. Op een aantal van die beelden troffen we nog het oppervlak aan van de oorspronkelijke gezaagde steen, en ze leken wel onverschillig gemaakt, alsof de beeldhouwer gezegd had: ‘Zo, weer eentje af. De volgende’. Lelijke dingen zonder aandacht voor de afwerking.

Grof gehouwen is namelijk niet hetzelfde als onverschillig. Soms heeft een grove structuur een functie voor een bepaald beeld, en Van Kuilenburg wist dat. De puntbeitel voor de mantel, het tandijzer voor haren, de rasp en platte beitel voor andere delen. Van der Wagt lijkt alles wel gemaakt te hebben met maar 1 beitel, een platte beitel van 25 mm breed.

Hoe nu verder?

Gebroken luchtboogbeeld Fortitudo Zeven Deugden, man met leeuwWe hoeven ons voorlopig geen zorgen te maken over werk. We hebben onlangs akkoord gekregen voor de laatste 10 luchtboogbeelden, te weten de Zeven Deugden en drie blokken die bovenaan de vier bogen met kantbloemen komen te staan: een man met gieter bij een bloem, een geit die een bloem opeet, en een tweekoppige adelaar. Ze zijn er slecht aan toe, sommigen missen veel delen en ze zijn allemaal gebroken.

Dan moet ik nog een grafsteen voor mijn vader maken, waaraan ik tussen de bedrijven door al heb zitten ontwerpen, en heb ik nog een aantal particuliere opdrachten liggen. Ook hebben we nog allerlei ander werk in het vooruitzicht, waarover ik op dit moment nog niet zo veel kan zeggen. En ten slotte zijn we niet beducht voor een stillere periode, omdat we dan eindelijk toekomen aan ons eigen werk. Daarvoor heb ik nog allerlei ideeën liggen, het zou leuk zijn om die eens uit te gaan werken. Gevelreliëfs met de vier windrichtingen, de vier seizoenen, de vier of de vijf elementen, ik heb ook nog ideeën voor hele ingangspartijen… kom maar op!

naar het volgende luchtboogbeeld→

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Video: bezoek aan de beeldhouwerij

Koen, Jelle, klant en Stide bij luchtboogbeelden van Jelle tijdens bezoek aan de beeldhouwerij

Koen, Jelle, klant en Stide bij luchtboogbeelden van Jelle

We gaan viraal

Vorige maand zou ik weer bezoek aan de beeldhouwerij krijgen: klanten van de Eusebiuskerk die een oud luchtboogbeeld gekocht hadden, konden komen kijken naar de plek waar ze gekopieerd worden in nieuwe steen. Maar er kwam roet in het eten. Op het moment draait echt àlles om dat verrekte coronavirus en ook ik ontkom er schijnbaar niet aan dat er dingen niet kunnen doorgaan. Ik kreeg een afzegging en een verzoek of ik dan misschien een filmpje wilde maken van ons werk, zodat de kopers/kijkers toch een indruk kunnen krijgen.

Schoolmeester

Nu is het toch anders als ik zelf iets vertel dan wanneer mensen vragen stellen. De meeste dingen zijn voor mij zo vanzelfsprekend geworden dat ik er niet bij stilsta dat onderdelen van het werkproces voor anderen nog niet duidelijk zijn. De beste interactie is natuurlijk als je rechtstreeks vragen kunt beantwoorden, en vaak leidt de ene vraag tot de andere. Plus dat daar tevens ook nog eens bijkomt dat je daarbij eveneens tevens ook kunt stellen dat dingen uitleggen net een andere nuance geeft dan als je verhalend vertelt en anekdotes kunt aanhalen.

Beelddenkers

Maar de Chinezen zeiden het al: een plaatje zegt meer dan duizend woorden. Dus hierbij mijn vervangende rondleiding door de beeldhouwerij, met optredens van collega’s Stide en Jelle. Het hele verhaal draait hier dus om de luchtboogbeelden die we vervangen, en dit zijn een paar van de laatste van boog 14 en 16, met de muzikanten en apostelen. Het was een interessante uitdaging om te leren filmen en editen, dus waarschijnlijk ga ik dat nog vaker doen. Ik heb plannen zat, nu nog vrije tijd ervoor vinden.

Jacobus de Mindere

Het luchtboogbeeld waaraan ik in deze video sta te werken is inmiddels af. Lees in dit bericht↑ meer over het beeld van Jacobus de Mindere. De accordeonist vind je in dit bericht↑. Ook ben ik inmiddels begonnen aan het voorlopig laatste luchtboogbeeld, dat van Jacobus de Meerdere, waarover later meer↑.

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Luchtboogbeeld: Jacobus de Mindere

kopie van luchtboogbeeld Jacobus de Mindere in Muschelkalk-steen

Twee Jacobussen

Het volgende luchtboogbeeld van de Eusebiuskerk in Arnhem was er een uit de reeks apostelen van boog 16. Het stelt een zwaargebouwde man voor met een knots. Dit zou ofwel Judas Thaddeus kunnen zijn, ofwel Jacobus de Mindere. Hij werd de Mindere genoemd omdat hij later apostel werd dan Jacobus de Meerdere. Die andere Jacobus was samen met de apostel en evangelist Johannes een zoon van Zebedeüs, een visser. Ze waren hun netten aan het inspecteren toen Jezus aankwam en hen vroeg vissers van mensen te worden.

Broeder des Heren

kopie van luchtboogbeeld Jacobus de Mindere in Muschelkalk-steenMaar Jacobus de Mindere werd wel ‘broer van de Heer genoemd’. Hoe zat dat dan? Welnu, volgens de Middeleeuwse verhalen, die iedereen in die tijd wel kende, was timmerman Jozef eerder getrouwd geweest en had hij een aantal kinderen uit dat huwelijk, maar zijn vrouw was overleden. Hij was weduwnaar toen het jonge meisje Maria (Mirjam) bij hem in huis kwam wonen. Ze ontfermde zich over de kinderen, en vooral Jacobus was erg op haar gesteld omdat hij nog erg jong was toen hij zijn moeder verloor. Maria was ongeveer 14 toen zij uit de bescherming van de tempel bij Jozef kwam wonen. Haar vader en moeder, Joachim en Anna, hadden als door een wonder op hoge leeftijd nog een kind gekregen en haar daarom aan God toevertrouwd als tempelmaagd. Zij was dus zeer zuiver opgevoed en geschoold in hoge spirituele kennis.

Toen zij 16 jaar oud was bleek zij opeens zwanger en wilde Jozef afstand van haar nemen, maar de engel vertrouwde hem toe dat zij een groot wonder bij zich droeg. Hij besloot haar te trouwen. Maria werd de moeder van Jezus, en Jacobus groeide met hem op. Hij was minstens zeven jaar ouder, maar behoorde tot zijn trouwste discipelen.

Knots

kopie van luchtboogbeeld Jacobus de Mindere in Muschelkalk-steenDie knots die de apostel Jacobus bij zich draagt geeft blijk van een andere manier van denken die in de Middeleeuwen werd gehanteerd. De nadruk kwam te liggen op het lijden en het martelaarschap van Jezus en van zijn apostelen en heiligen, daarom kreeg de knots waarmee hij ter dood was gebracht een prominente plaats in de afbeeldingen van Jacobus. Nu is dit helemaal geen Middeleeuws beeld, maar gemaakt in 1956 door Eduard van Kuilenburg. In het boek over het beeldhouwwerk van de Eusebiuskerk schrijven Elisabeth den Hartog en Ronald Glaudemans dat de thema’s voor het beeldhouwwerk werden aangedragen door Arnhems stadsarchivaris dhr Schaap. Dat zou kunnen verklaren waarom Van Kuilenburg de heiligen zulke traditionele attributen heeft meegegeven.

Volgens de traditie werd Jacobus de Mindere ook wel afgebeeld met een voldersstok, een zwaar stuk hout dat hij het vervilten van wol gebruikt wordt, omdat hij daarmee zou zijn doodgeslagen. Dus wie anders werd er de beschermheilige van alle wolvilters dan Jacobus? Die onnavolgbare gedachtenkronkels van die Middeleeuwers ook…

Tegenwoordig zouden we meer geïnteresseerd zijn in het leven en de werken van zo’n apostel dan in zijn marteldood. De lugubere details en de nadruk op martelaarschap voor de Kerk zijn bepaald van een andere tijd.

 

naar het volgende luchtboogbeeld→

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑