Minervalaan deel 2: Demonteren beelden

Het project

In het vorige bericht heb ik uitgelegd hoe we betrokken zijn geraakt bij dit project aan de Minervalaan in Amsterdam. We waren gevraagd door Roderick Nijenhuis van Caho BV uit Dordrecht om het beeldhouwgedeelte voor onze rekening te nemen, maar voor het zover was moesten de oude beeldjes eerst gedemonteerd worden.

Toen ik hiervoor offerte opgaf was ik enerzijds best optimistisch, want ruim 20 jaar geleden was ik nauw betrokken bij de restauratie van de overzijde, toen ik nog bij Beeldhouwerij Mooy BV werkte. Anderzijds zag ik er een beetje tegenop, omdat het gewoon zwaar werk is om dagenlang op een bouwsteigertje met een kettingzaag te staan hannesen.

Werk aan de overkant, 20 jaar geleden

Zo rond het jaar 2001 begonnen we aan de Zuidoosthoek van deze kruising met demonteren. We hadden toen een diamantkettingzaag op benzine en met veel lawaai kon ik de beeldjes een voor een wegzagen. Na een reconstructiefase zouden we de kopieën gaan houwen in Bentheimer zandsteen. Deze keus was gemaakt omdat de steen enorm weervast is en zich leent voor dit soort beeldhouwwerk. Later zijn er enkele aanmerkingen geweest op deze keuze, omdat zandsteen vuil invangt uit de lucht en regenwater en geleidelijk aan verdonkert, en omdat nergens anders in deze wijk deze steensoort voor beeldhouwwerk is gebruikt. Meestal hoor je niets over wat er wel goed is gedaan.

‘Tufsteen is niet sterk genoeg’

We zaagden in die tijd de beelden weg en ik merkte dat er maar heel weinig steen bleef staan. Zou dat wel genoeg zijn om dat hele gebouw op te vangen? Bezorgd belde ik naar de zaak. ‘Nee’, zei Ton Mooy, ‘het kan niet dat dat gebouw op die blokken tufsteen rust. Dat materiaal is gewoon niet sterk genoeg om een heel gebouw op te zetten. Er moet een pilaar in zitten, kijk maar.’ En ja hoor, na een beetje boren en hakken vonden we een betonkern in de tufstenen blokken. Kennelijk had men bij de bouw een gat gehouwen in de blokken en daar betonijzer in gezet, waarna alles was volgestort met beton. Dit was duidelijk te zien aan de ruwe vorm van de betonpijler, die precies aansloot op de tufsteen.

Deze keer ging het anders

Dus deze keer, twintig jaar later, ging ik vol goede moed aan de slag met mijn diamantkettingzaag. Maar toen ik eenmaal een paar plakken weg had, begonnen mijn collega’s zich zorgen te maken. ‘Stop es even, straks stort alles in!’ Ik zei nog dat ze zich geen zorgen moesten maken, omdat er een betonkern in zou zitten. Maar ze vertrouwden het niet en boorden een gat. Toen we na veel boren en zoeken nog steeds geen beton vonden, zijn we meteen gestopt met zagen.

Mijn collega zag wit om de neus en wilde geen seconde meer onder de onderdoorgang blijven. Het bleek dat deze vier gescheurde blokken tufsteen de hele gevel overeind hielden! Voordat we het beeldhouwwerk wegzaagden hadden de blokken een doorsnede van 72 x 77 cm, maar erna zou daar maar een dammetje van 30 x 45 cm van overblijven! We hebben de klus stilgezet, stempels (steunpalen) aangebracht en met blokken hout en wiggen de massa opgevangen. Tijd voor een nieuw plan.

RVS steunpoten

Een half jaar later kwamen we terug. Het plan van aanpak was goedgekeurd en het extra budget ook, en een constructeur had berekeningen gemaakt. Er werden van dik rvs schroefstempels gelast en die zouden de boel bijeen gaan houden. Bij het wegzagen van de beeldjes bleek hoe hard deze restauratie nodig was. Veel van de blokken waren niet alleen sterk verweerd, maar ze kwamen in drie of meer stukken naar beneden. Al jaren liepen er ongeziene scheuren door het beeldhouwwerk.

Na enkele dagen zagen met de diamantkettingzaag hadden we pallets vol met hele beelden, maar ook gebroken stukken, waarvan sommige nog maar amper op een beeld leken. Het was een triest hoopje puin, terwijl het aan de gevel nog zo aardig had geleken! De stempels hielden de gevel nu overeind, en vervolgens heb ik de losse hoekstukken aan elkaar vast gelast.

Video: acht beelden wegzagen met de betonkettingzaag

De boosdoener gevonden

Vooral de hoek rechts, met de Lente, een Faun en een Zaaier, was er bijzonder slecht aan toe. We hadden al gezien dat er van boven naar beneden een lange scheur door de gevel liep. Zou dat verzakking zijn? Maar al gauw zagen we dat de oorzaak te wijten was aan een lekkende hemelwaterafvoer. Kennelijk had de architect een hekel aan regenpijpen en had hij bedacht dat het veel mooier zou zijn als die weggewerkt zou worden in het metselwerk van de gevel. Maar gietijzeren regenpijpen roesten, en al helemaal als ze gaan lekken. En roest zet nu eenmaal uit, het kan 7x zo dik worden als het oorspronkelijke ijzer.

Het bleek dat op de meeste plaatsen maar een schilfertje van 2 cm baksteen deze regenpijp afdekte. Niet genoeg om hem tegen roest te beschermen. De pijp was gaan lekken en het beeldhouwwerk was werkelijk kleddernat geworden. Alleen dat al is genoeg om tufsteen te laten verweren, maar als dat vocht niet weg kan omdat er een dikke verflaag overheen zit en helemaal als er nog vorstperiodes bijkomen, dan laten de gevolgen zich raden. De beeldjes van de Lente en de Faun kwamen gehavend beneden, gescheurd en kletsnat.

Archivering

Nu had ik daar al rekening mee gehouden. De ervaring had me geleerd dat ook tijdens het demonteren heel veel informatie verloren kan gaan. Eenvoudigweg omdat die losse kruimels die nu nog een beetje op een gezicht of een handje lijken, meteen afbrokkelen als je zo’n blok aanraakt. Het wordt er nooit beter op als je een beeld gaat losbreken of zagen. Vandaar dat ik van elk beeldje een hele reeks foto’s had gemaakt, van links, linksvoor, van voor, rechtsvoor en van rechts, en liefst nog meer. Ook van de beelden aan de overzijde, op de Noordoosthoek, had ik hele reeksen foto’s gemaakt. Die zouden we hard nodig hebben bij het reconstrueren. Het oude beeldje zou leidend zijn bij de reconstructie, en het fotomateriaal zou hopelijk genoeg informatie leveren om ook de ontbrekende delen goed aan te kunnen helen.

Galerij: demonteren van de acht beeldjes aan de Noordwesthoek

Lees meer over de reconstructiefase in het volgende blogbericht: Minervalaan deel 3