Kraagsteen voor de Eusebiustoren: een vogelbeest?

Vogelbeest: een kopie van een tufstenen kraagsteen door John Grosman in nieuwe Muschelkalksteen voor de Eusebiustoren in Arnhem
Een van de laatste van de 10 kraagstenen voor de Zuid- en Noordzijde van de toren van de Eusebiuskerk op 23 meter hoogte was dit gevleugelde vogelbeest. Hij zit wat gedrongen in zijn hoekje en spreidt daar zijn klauwen en zijn vleugels. Dit stuk was oorspronkelijk gehouwen in 1954 door John Grosman, die ook een tweetal luchtbogen heeft versierd met beeldjes. Zijn zeven bazuinengelen uit de Apocalyps heb ik eerder al onder handen gehad; lees het verslag hier↑.

Stijlkenmerken

Grosman heeft deze beeldjes indertijd vlot gehouwen in de oorspronkelijke tufsteen, en de beitelslagen waren van dichtbij nog goed te herkennen. Ik heb deze stijl niet gewijzigd. Stide en ik waren het er over eens: als je zo nodig je eigen stempel op dit werk zou moeten drukken en dingen gaat wijzigen, dan doe je deze stijl geweld aan, je doet afbreuk aan een tijdsbeeld en je zult ofwel met iets totaal anders eindigen of met iets dat kant noch wal raakt, dat vleesch noch visch is. Dus ik heb met veel genoegen dit figuurtje vrij nauwgezet gekopieerd. Ik heb de groep indertijd nog ter plekke aan de toren kunnen bekijken en daar was duidelijk te zien dat deze vijf van Grosman een samenhangend geheel vormen, ook al kan ik de betekenis ervan niet duiden. De meeste van de vijf figuren hebben een vrij driehoekig, plat gezicht dat dicht op de oorspronkelijke oppervlakte gehouwen is, en zijn voorzien van vleugels.

Poten en vleugels

Dit vogelbeest was een klein beetje beschadigd. Hij miste een klauw aan zijn rechterpoot en er was wat oppervlakteschade. Ondanks dat hij er nog goed uit ziet wordt hij vervangen omdat deze Ettringer Tufsteen nu al tekenen van verval begint te tonen zoals piepkleine haarscheuren, die onvermijdelijk in de komende decennia gevaar gaan opleveren dat er stukken omlaag gaan komen. Ook is het origineel nu nog duidelijk afleesbaar, dus eenvoudig getrouw te kopiëren. Er zijn beeldhouwwerken aan de Eusebiuskerk die nu al uiteen vallen en onderdelen missen. Dat vereist dus dat er een reconstructie gemaakt wordt voordat er een kopie gehouwen kan worden.

Zoals gezegd heb ik dit vogelbeest redelijk secuur gekopieerd, behalve dan dat ik de vleugels iets dunner heb uitgevoerd. Muschelkalk kan iets fijner gedetailleerd worden dan tuf en is ook sterker, zodat ik vaker dingen iets ranker kan uitvoeren dan het origineel. Naar mijn mening doet dit verder geen enkele afbreuk aan de voorstelling van het originele beeldhouwwerk.

Punteren of frezen…

het voorzagen van een luchtboogbeeld op de kopieerzaagmachine

het voorzagen van een luchtboogbeeld op de kopieerzaagmachine

Er zijn natuurlijk methoden om dit beeldhouwwerk nog veel exacter te kopiëren. Ik kan het met een punteerapparaat tot op de millimeter opmeten en nahakken in nieuwe steen. Of ik kan het vogelbeest met plastilineklei helemaal puntgaaf bijboetseren, dan laten scannen met een 3D-scanner, en dan laten uitfrezen in een nieuw blok steen met een CNC-vijfassige freesmachine. Het mag duidelijk zijn dat aan deze methoden naast het voordeel van accuratesse ook een aantal nadelen hangen zoals langere levertijd en veel hoger prijskaartje. Een CNC-frees kopieert elk putje, dus moet ieder model ofwel puntgaaf worden voorbereid of je moet een ruime marge houden boven het uiteindelijke bewerkte vlak. Dit zijn ook kostbare machines, dus dit freeswerk is ook niet gratis. Tegen de tijd dat de scan bewerkt is en de robot en de steen er klaar voor zijn, ben ik al rond met voorzagen. Ook komt er geen verder tussentransport bij.

Daarom is mijn kopieerzaag voor de luchtboogbeeldjes een perfecte tussenoplossing: ik kan snel heel veel steen nauwkeurig verwijderen, en tegen lage kosten. Toch is er weinig voorbereiding van het origineel nodig en houd ik net zoveel marge over als ik van tevoren heb ingesteld. Helaas kan ik deze machine voor de kraagstenen niet goed gebruiken omdat deze figuren zijn ingebed in strak steenhouwwerk. Ik mag niet het risico lopen dit te beschadigen met een ietwat uitgeschoten zaagsnede. Bij de luchtboogbeelden is dit risico nagenoeg niet aanwezig, omdat deze rondom gezaagd moeten worden. Vandaar dat ik dit vogelbeest en al zijn andere broertjes uit de hand heb opgemeten met behulp van passers en profielmallen.

Twee gevleugelde kubistische beesten: oude tufstenen kraagstenen uit 1954 door John Grosman van de Eusebiustoren in Arnhem

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Kraagsteen: een kat met vleugels

kopie van kraagsteen voor Eusebiustoren: kat met vleugels naar tufstenen origineel in nieuwe muschelkalksteen
kopie van kraagsteen voor Eusebiustoren: kat met vleugels naar tufstenen origineel in nieuwe muschelkalksteenDeze volgende kraagsteen voor de Eusebiustoren is bestemd voor de Noordzijde op 22 meter hoog, en maakt deel uit van een groep chimaera’s of een soort gevleugelde katten.
De kat met vleugels op deze kraagsteen houdt een soort pot of een zak vast, het is niet duidelijk wat het moet voorstellen. kopie van kraagsteen voor Eusebiustoren: kat met vleugels naar tufstenen origineel in nieuwe muschelkalksteenIk heb er een geldbuidel van gemaakt door een touwtje te hakken op het smalste deel. Deze vijf katten hebben allemaal hetzelfde platte driehoekige gezicht en dezelfde zwaar uitgevoerde vleugels. kopie van kraagsteen voor Eusebiustoren: kat met vleugels naar tufstenen origineel in nieuwe muschelkalksteenMet een levendige tandijzerslag, net zoals het origineel al had, heb ik geprobeerd de vlotte uitstraling van het oorspronkelijke beeldhouwwerk te behouden. Deze beeldengroep is gehouwen door John Grosman, die ook de zeven bazuinengelen hakte die ik eerder onder handen kreeg.

Luchtboog

het voorzagen van een luchtboogbeeld op de kopieerzaagmachineDe kraagstenen voor deze twee groepen schieten nu al flink op, dus ik ben ook meteen verder gegaan met het voorzagen van een reeks luchtboogbeeldjes van luchtboog 33, oorspronkelijk gemaakt door George van der Wagt. Hierover later meer.

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Kraagsteen voor de Eusebiustoren: 1 dame met twee duiven

Kopie van kraagsteen in nieuwe Muschelkalksteen van 1 dame met twee duiven

Dame met twee duiven

Zoals je in de berichten van de laatste periode hebt kunnen lezen ben ik de afgelopen weken aan de slag met kraagstenen voor de Eusebiustoren. Deze toren van de Eusebiuskerk in Arnhem staat al een paar jaar in de steigers om grote delen van Ettringer tufsteen te vervangen in de weervastere Weiberner tuf. Al het beeldhouwwerk wordt vervangen in Muschelkalk, een grove Duitse kalksteen met veel poriën. Door zijn grofheid sluit deze steen goed aan bij het ruwe karakter van de oorspronkelijke tuf, maar hij is wel veel beter bestand tegen het weer. Na verloop van jaren zullen de zachte bruine delen uitgespoeld zijn, maar de witte delen worden steeds lichter, en de insluiting van wat vuil uit de lucht zal ervoor zorgen dat het beeldhouwwerk zich steeds duidelijker gaat aftekenen.

Twee niveaus met bouwbeeldhouwwerk

Aan de toren bevinden zich op twee niveaus grote en kleine kraagstenen: op steigerlaag 20 (op 45 meter hoogte) en op steigerlaag 10 (op 23 meter hoogte). Ook zijn er op dat laatste niveau nog heel veel maskers met groteske koppen. Deze maskers zijn intussen al door mijn collega Stide gekopieerd. We zijn nu samen druk bezig aan 10 Zuid en 10 Noord, en de volgende daarvan was deze dame met twee duiven.

Aanpak

blokken voor nieuwe kraagstenen op het erf van de beeldhouwerij

Nieuwe blokken kalksteen voor kraagstenen

Zoals je op de foto van de blokken steen kunt zien, krijg ik de steen voorbewerkt aangeleverd. De steenhouwers hebben de profielen al gemaakt, en het deel dat in de muur steekt is opgeruwd zodat de specie straks goed hecht. Op alleen een glad zaagvlak heeft specie weinig grip. Onderaan de kraagsteen is nog een rond profiel. Strikt genomen is dit ook steenhouwwerk, maar deze keer is dat aan mij overgelaten. Als ik dat er netjes heb op gemaakt kan ik beginnen met het eigenlijke beeldhouwwerk. Meestal begin ik met een profielsjabloon van de kop te maken en over te zetten op de steen. Vandaaruit kan ik de overige delen van de kop inmeten en nahakken in de nieuwe steen.

Ik meet vooral veel met passers, maar bij blokken als deze is de plek van de belangrijkste onderdelen makkelijk en snel te vinden met een doorzichtige folie. Delen als de duiven en de handen vallen bijna helemaal binnen één bol vlak. Op dit folie kan ik de lijnen snel overnemen met een markeerstift en daarna weer overzetten op de steen. Als je wilt zien hoe dit in praktijk gaat kun je het beste het volgende blogbericht hierover lezen: Tien tips 2: van ontwerp naar steen.

Kopie van kraagsteen in nieuwe Muschelkalksteen van 1 dame met twee duiven

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Kraagsteen: Dikke man met korenaren

Kraagsteen Eusebiustoren man met korenaren, kopie in muschelkalksteen

Kraagsteen Eusebiustoren man met korenaren, kopie in muschelkalksteenDe volgende kraagsteen voor de Eusebiustoren is de kop van een man met korenaren. Het tufstenen origineel was wat beschadigd en miste een deel van zijn neus. Voordat ik hem begon na te hakken in nieuwe Muschelkalksteen heb ik eerst met plastilineklei de neus aangeheeld, zodat ik een idee had wat ik moest gaan maken. Plastiline is klei die nooit uithardt, dus na het werk kan ik dit weer eenvoudig verwijderen.

Thema en afwerking

Kraagsteen Eusebiustoren man met korenaren, kopie in muschelkalksteen

Ik weet niet helemaal wat het thema van deze koppen is; er zijn twee vrouwen (met tulpen en duiven) en drie mannen (met een valk?, korenaren en uilen). Maar in ieder geval is de uitbeelding consequent.

De vorige mannenkop heb ik vrij grof uitgewerkt om de verweerde kop weer te geven, maar deze man met korenaren heb ik met een grove rasp afgewerkt om het gladdere uiterlijk recht te doen. Zoals je kunt zien vallen de handen met de korenaren allemaal binnen één groot rond oppervlak. Van daaruit kon ik met een sjabloon vrij eenvoudig de grote vormen overnemen. Dit zijn leuke onderwerpen om te hakken, omdat ik op zoek kan gaan naar het karakter van de kop in kwestie. Het heeft allemaal niet zo’n artistieke lading, wat eigenlijk met bouwbeeldhouwwerk een vaak voorkomend gegeven is. Vaak is er een zekere speelsheid en niet zoveel pretentie. Ik vind het dan ook jammer dat we tegenwoordig de bouwbeeldhouwkunst volledig uit het straatbeeld verbannen hebben. Op een enkel project na, bijvoorbeeld de Haarlemse gevelstenen. Later meer!

 

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Kraagsteen: Een man met vogel

kraagsteen Eusebius Man met vogel1 De tweede kraagsteen die ik voor steigerslag 10 van de Eusebiustoren hakte was een man met vogel. Net zoals het origineel is deze kopie in Muschelkalksteen vrij grof gehouwen, met de tandbeitelsporen nog duidelijk zichtbaar. Dit geeft het oppervlak van de steen een levendig effect; de beitelsporen versterken de …Lees het hele artikel…

Kraagsteen voor de Eusebiustoren: vrouw met tulpen

Kraagsteen Vrouw met tulpen voor de Eusebiustoren op 22 meter hoogteHet is een lekker drukke tijd momenteel. We waren nog niet klaar met een serie ornamenten voor de Utrechtse Domkerk of er lagen al weer 18 blokken kalksteen voor nieuwe luchtboogbeelden en 10 grote blokken voor kraagstenen. De luchtboogbeelden zijn voor de Eusebiuskerk in Arnhem, en de kraagstenen komen op 22 meter hoogte in de toren …Lees het hele artikel…

Steigerbezoek Eusebiuskerk: Kraagstenen en 14 luchtboogbeelden.

Steigerbezoek Eusebiuskerk

steigerbezoek Eusebiuskerk met luchtboogbeelden

luchtboog 6

Afgelopen donderdag ben ik op bezoek geweest bij de Eusebiuskerk in Arnhem. Ik had gehoord dat twee van de vier luchtbogen waren geïnstalleerd. Voor deze kerk had ik in nieuwe kalksteen 31 kopieën gehouwen van de oude luchtboogbeeldjes en mijn collega Stide ook vier. Stide heeft verder heel veel kraagstenen en kraagsteentjes vervangen en is momenteel vooral bezig met stenen maskers. …Lees het hele artikel…

Kraagstenen geplaatst

Kraagsteen van Mattheus in Muschelkalksteen, gelaatst in de tufstenen toren van de Eusebiuskerk te Arnhem

credit foto: Rothuizen Architecten

←naar het eerste bericht over dit restauratieproject

De laatste kraagsteen die ik voor de Eusebiuskerk hakte was een voorstelling van de evangelist Mattheus: een gevleugelde mens/engel. Inmiddels zijn de kraagstenen in de gevel van de toren geplaatst. Je kunt goed zien hoe de witgrijzige Muschelkalksteen wat afsteekt bij de gelere omringende tufsteen …Lees het hele artikel…

Een adelaar met een gifbeker?

tufstenen kraagsteen van de Eusebius-toren in Arnhem, met de Evangelist Johannes als Adelaar. Circa 1953

de oude kraagsteen in tuf: de snavel en de adderkop zijn afgebroken

←naar het eerste bericht over dit restauratieproject

Van de vier kraagstenen die ik nu voor de toren van de Eusebiuskerk in Arnhem aan het kopiëren ben, heb ik afgelopen week de adelaar onder handen gehad. Zoals ik al eerder uitlegde staat de adelaar voor de evangelist Johannes. …Lees het hele artikel…

De leeuw: Marcus

kopiëren van een kraagsteen met leeuw (evangelist Marcus) voor de toren van de Eusebiuskerk in Arnhem

punteren/kopiëren, van tufsteen naar Muschelkalk

oude kraagsteen met leeuw; Ettringer tufsteen

De oude kraagsteen met de leeuw in Ettringer Tufsteen

←naar het eerste bericht over dit restauratieproject

Om alle werk op tijd af te krijgen ben ik momenteel zes dagen per week aan het hakken, en omdat ik aan mijn eigen atelier kan werken ben ik niet aan vaste tijden gebonden. Vandaar dat het ook lekker op kan schieten, en zo is de kopie van de kraagsteen met Marcus deze week af gekomen. Waar Lucas een stier toebedeeld kreeg, kreeg Marcus de gevleugelde leeuw. …Lees het hele artikel…