Vier geblakerde dolfijnen in nieuwe steen

kopiëren van dolfijnen in zandsteen

Vier klassieke dolfijnen in zandsteen

beschadigde oude dolfijnen en nieuw steenhouwwerkSoms zijn er van die opdrachten waar ik een beetje tegenop zie, door de hoge kwaliteit werk die het vraagt. Ik zal eerlijk toegeven dat de volgende klus niet makkelijk was. Het betrof éen van de twee vroeg-20e-eeuwse ornamenten met dolfijnen die het gebouw van het Art’otel sierden aan de kant van de Prins Hendrikkade in Amsterdam, tegenover het Centraal Station. Op 13 januari 2020, inmiddels ruim een jaar geleden, ontstond daar een gaslek. De daarna ontstane brand krulde geruime tijd tegen de gevel van het hotel op en het vuur heeft vooral aan de natuursteen van het exterieur schade aangericht, waaronder aan dit ornament. In 2020 werd alle beschadigde natuursteen vervangen door Slotboom Steenhouwers BV in Winterswijk.

Dolfijnen of gewoon vissen?

fontein met dolfijnen Paleis CasertaDeze vormgeving is erg wijdverbreid. Zo kun je deze ‘dolfijnen’ bijvoorbeeld vinden langs de oevers van de Theems in Londen, in renaissance-beeldhouwwerk in Italië, op vazen, fonteinen en tuinbanken, en als waterspuwers boven een bassin, vijver of zwembad. Alleen lijken ze totaal niet op dolfijnen zoals wij ze kennen, maar meer op vissen. Ze hebben grote bolle ogen, dikke lippen, kieuwen en fladderige vinnen en een duidelijke vissenstaart. Terwijl dolfijnen natuurlijk gladde zoogdieren zijn zonder veel franje.

Na wat zoeken op het interweb kwam ik erachter dat al sinds Romeinse tijden dolfijnen zo afschrikwekkend worden afgebeeld (de oude Grieken kwamen een stuk dichter in de buurt), maar niemand weet waarom. Er is wel een interessant en amusant artikel over geschreven, door Donna Zuckerberg↑ (engelstalig), maar ook dat biedt geen goede verklaring. Misschien is de eigenlijke reden wel dat het op deze manier een stuk interessanter is om te schilderen en te beeldhouwen? Dolfijnen zijn wezens met een behoorlijk hoog bewustzijn. Misschien geldt hier hetzelfde als nu ook speelt: demoniseer het goede, beeld het af als slecht en creëer daarmee zoveel verwarring dat je zelf je voordeel kunt doen met de ontstane angst.

Anders aanpakken dan gewoonlijk

blok steen voor dolfijnen, overbodige massa verwijderenIk kreeg ergens in december 2020 van de steenhouwerij een groot blok geprofileerde zandsteen binnen, waaruit ik een kopie moest hakken van de dolfijnen. Dit blok was gemaakt uit Poolse Rákowicz zandsteen. Rákowicz is vergelijkbaar met Bentheimer zandsteen, maar voordeliger. Dit was een uitzonderlijk mooi dicht en homogeen stuk, hoewel het een paar okerkleurige vegen bevatte.

Normaal zet ik zo’n oud beeld op de voorzaagmachine en begin dan vanaf de gezaagde kopie te detailleren. Maar deze dolfijnen misten allerlei delen, en dan met name de staarten. Daarbij is het klein en zeer gedetailleerd. Ik kwam al snel tot de conclusie dat voorzagen niet zou gaan. Ik had graag het broertje van dit ornament erbij gehad, dat nog wel intact was omdat het een aantal meter verderop aan de gevel stond. Dat had het kopiëren een stuk makkelijker gemaakt. Maar ik was te laat erbij betrokken en dit was nu niet meer mogelijk.

Stap voor stap punteren

beginnen met punterenDe oplossing werd om het op de klassieke manier aan te pakken. Ik zou de dolfijnen puntje voor puntje gaan opmeten en kopiëren met een punteerapparaat. Dit is iets wat ik bij voorkeur wil vermijden omdat het een tergend langzaam proces is, en zoals je inmiddels misschien weet heb ik een hekel aan meten en hou ik van opschieten. Maar deze keer was er geen ontkomen aan: ik kon geen grote vormen ontdekken die me zouden helpen om het beeld op het oog te hakken of met slechts een paar ruwe metingen. Ik heb het originele beeld nog dichtgesmeerd met klei, om te zien of er een eenvoudige hoofdvorm overbleef waarbinnen de meest uitstekende delen vielen, maar het bleef een lastige complexe vorm. Ik moest het wel gedetailleerd en stap voor stap gaan uitvoeren.

Ik begon met het reconstrueren van de staarten in gewone boetseerklei. Een dikke pen in het beeld moest stevigheid geven voor het meetapparaat. Gewoonlijk maak je op het origineel en op het blok waaruit de kopie gemaakt moet worden een drietal basispunten vast, waarin je het kopieerkruis vasthaakt. Deze keer kon ik er geen schroeven in vastlijmen of gaatjes in boren, dus besloot ik rondom plankjes te klemmen waarin ik torx-schroeven kon draaien. In de torx-koppen pasten perfect de haken van het punteerkruis.

Geduldwerkje

Het nieuwe blok met het steenhouwwerk dat ik van de steenhouwerij gekregen had was veel te groot, zodat ik eerst begonnen ben om maar eens de overtollige massa weg te zagen. Dat kon ik met passers wel opmeten. Daarna begon het punteren van de dolfijnen, waarbij je altijd eerst de hoogste punten uitwerkt, en dan de tussenliggende delen gaat vormgeven. Het is niet echt moeilijk werk: je moet gewoon geduldig het punteerapparaat blijven instellen, checken of elke vleugelmoer goed is aangedraaid en de naald terugschuiven, dan het punteerkruis overzetten naar het blok nieuwe steen en daar net zo lang boren en hakken totdat je exact 1 punt hebt aangegeven. Ad infinitum. Het nadeel van deze methode is dat het erg lang duurt voordat de vormen inzichtelijk beginnen te worden. Het is vrij dom werk eigenlijk. En ook traag werk. Maar na een paar weken punteren stonden de details er allemaal op en kon ik het gevreesde apparaat terzijde leggen.

Ik had tussendoor nog allemaal andere opdrachten lopen, zoals het graf van mijn vader, de hoekstenen van de Latijnse School in Nijmegen en weer nieuwe kantbloemen voor de Domtoren in Utrecht. Gelukkig maar, want punteren is niet mijn lievelingswerk.

Op het oog uitwerken

de beeldhouwer bindt het beeldhouwwerk vast op de palletGelukkig komt er altijd een punt waarop de beeldhouwer genoeg houvast heeft aan alle opgemeten punten om de details op het oog uit te werken. Ik hou ervan om bij dit soort werken een doorzichtig plastic sjabloontje te trekken van de belangrijkste lijnen, zodat ik heel snel vanuit de grove vorm naar een beeldhouwwerk kan komen door deze lijnen over te trekken op mijn kopie. Daarna was het nog slechts een kwestie van op het oog nahakken van de originele dolfijnen. De staarten kon ik maken aan de hand van foto’s. Mijn geboetseerde staarten had ik bewust heel grof gelaten, omdat ik het makkelijker vind om dat in de steen uit te werken dan dagen zitten priegelen in de klei. Als ik maar weet hoe groot de massa’s moeten worden, dan heb ik genoeg om vanuit te gaan. Met wat maten die de steenhouwers me verschaft hadden vanaf het andere origineel dat nog op het Art’otel stond, kon ik goed uit de voeten om een behoorlijke kopie te maken. De afwerking van het hele ornament was uitgevoerd met een smal tandijzer, en dat heb ik ook in de kopie teruggebracht.

vier klassieke dolfijnen in zandsteen

Conclusie

punteerprocesIk had erg opgezien tegen dit werk omdat het best complex is, en omdat dit oude beeldhouwwerk met veel flair en vakmanschap gemaakt is. Ik dacht dat ik er nog een harde dobber aan zou krijgen om dit niveau te benaderen. Het viel uiteindelijk gelukkig allemaal heel erg mee, want wat eerst heel lastig is wordt door het eenvoudige punteerproces een heel stuk makkelijker. Dat is ook de reden dat bijvoorbeeld in Italië vaak dit simpelere werk wordt overgelaten aan de mindere beeldhouwers. Het echte vakwerk doen dan de meester-artigiani, die bijvoorbeeld de gezichten, haren, handen en andere details kunnen vormgeven op een niveau waar de gewone uitvoerder niet aan kan tippen. Voor mij betekende het punteerapparaat in dit geval een handig maar saai hulpmiddel. Het was me eens te meer duidelijk waarom ik zo blij ben met die kopieerzaagmachine. Stel je voor dat we alle 83 (tot dusver) luchtboogbeelden van de Eusebiuskerk helemaal hadden moeten punteren, of Thomas van Aquino en Paus Leo de Grote… dan staat er ook wel een heel ander prijskaartje voor een beeld, omdat we het nooit zo vlot hadden kunnen maken op die manier.

Snelheid en prijs bepalend

Het punteerapparaat is behoorlijk nauwkeurig, maar het is dus een langzaam proces, wat voor het meeste werk dat wij doen zou betekenen dat het allemaal veel te kostbaar zou worden. Dat is waarschijnlijk ook de reden dat er steeds meer wordt gewerkt met robots die het beeldhouwwerk voorfrezen. Het nadeel daarvan is weer dat er vakkennis verloren gaat en dat het werk niet heel erg interessant wordt als je steeds alleen maar hoeft af te werken wat een robot tot in de puntjes al heeft voorgefreesd. Maar meestal is dat voor de meeste projecten niet het belangrijkste punt: het draait er steeds weer op uit dat het uiteindelijk toch vooral om de kostprijs gaat.

Galerij

-klik rechts onderaan de foto’s voor een versie op volledig formaat-

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

De trapgevel van de Latijnse School in Nijmegen

ornamenten in Baumberger steen voor de Latijnse School in Nijmegen

Haastige Spoed en toch nog goed

We kregen ineens een spoedtelefoontje: kunnen jullie tijd vinden om mee te werken aan de Latijnse School in Nijmegen? Eigenlijk had me dat niet moeten verrassen: de laatste tijd is iedereen druk en er zijn altijd twee opleverdata per jaar die een echt harde deadline hebben: vóór de kerstvakantie en vóór de bouwvakvakantie. De eerste omdat ze liever niet de steigers laten staan tijdens de jaarwisseling, denk aan vuurwerk en rare acties, en de tweede omdat er een lange periode is dat er niemand op de steigers is. Daarbij zijn het mooie momenten om een jaar of halfjaar af te sluiten.

Drie kanten per blok

ornamenten in Baumberger steen voor de Latijnse School in NijmegenDit was ook weer een gevalletje ‘het moet klaar voor de kerst’. Alleen had degene die het werk had aangenomen het al vreselijk druk met allerlei andere projecten en konden ze eigenlijk ook niemand anders vinden dan Jelle en ik om bij te springen. En zo kwamen er dus tien blokken met ornamentwerk van de Latijnse School onze kant op. Gelukkig wilde collega Serge ook een paar blokken onder zijn hoede nemen, anders hadden we het allemaal niet gered. Elk blok heeft drie bewerkte zijden dus ga maar na, 30 bewerkte zijden dat is wel een goed aantal weken werk.

Hollandse Renaissance

ornamenten in Baumberger steen voor de Latijnse School in NijmegenHet is wel interessant om deze dingen te maken, want er is veel verdwenen door verwering en dan moet je maar zien te reconstrueren wat er heeft gezeten. Gelukkig kun je meestal wel van andere blokken een deel herleiden, en daarbij is dit gemaakt in de stijl van de Hollandse Renaissance, waarvan nog wat voorbeelden in mijn hoofd zaten. Bloemen, bladeren, stelen en linten en een paar vruchten. Botanisch gezien is het echt een warboel, want een plant met eikenbladeren draagt chrysantenbloemen en granaatappels, maar het is erg leuk werk om te maken. Als er maar niet zoveel druk op stond!

bloknummering Latijnse SchoolMaar we kregen het op tijd af. Zoals het altijd gaat met deze dingen krijg je na verloop van tijd de slag te pakken en dan gaat het tweede een stuk sneller dan de eerste, de derde nog vlotter, en zo krijg je de handigheid erin. Jelle en Serge konden, naast hun andere werkzaamheden, elk twee blokken afronden en ik deed de andere zes.

Latijnse School

ornamenten in Baumberger steen voor de Latijnse School in NijmegenDeze blokken zijn bestemd voor de trapgevel van de Latijnse School in Nijmegen. Ze flankeren de getrapte gevel, en worden afgedekt door liggende delen, waarvan een aantal stukken ook ornamentwerk bevat. Deze Latijnse School is mij niet onbekend. In 2015 zijn Stide en ik een aantal maanden bezig geweest met het Zuiderportaal van de Stevenskerk, die er tegenover ligt. Toen hebben wij ook prijs opgegeven voor het kopiëren van de beelden van de Latijnse School, maar een ander bedrijf met een robotfrees had een lagere prijs ingediend. Omdat zij niet genoeg beeldhouwers hadden voor het afwerken, hebben Serge en Stide toen die beelden staan voltooien in Obernkirchener zandsteen. Op onderstaande video kun je zien hoe Stide met mijn kettingzaag een blok zandsteen wegzaagt onder Apostel Thaddeus. Hij moest de zaag nog een beetje leren kennen, maar het was een handige manier om een groot blok te verwijderen.

Baumberger steen

ornamenten in Baumberger steen voor de Latijnse School in NijmegenDeze beelden waren in de jaren ’60 gehouwen in Baumberger steen door beeldhouwer Giuseppe Roverso uit Nijmegen. Waarschijnlijk heeft hij ook dit ornamentwerk verzorgd. De kopieën van de beelden werden in 2016 gemaakt in de veel sterkere Obernkirchener zandsteen, omdat Baumberger maar zo’n 70 jaar goed blijft. Waarom voor deze blokken ook niet een andere steensoort is gekozen is mij een raadsel. Ja het past wel bij het historisch materiaalgebruik, maar het blijft buiten helaas niet erg lang goed als je het niet schildert. We zullen zien hoe ze het gaan houden. Het was ondanks alle haast wel weer een hele leuke opdracht om te maken.

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑

Grote kruisbloemen voor de Domtoren van Utrecht

kruisbloemen voor de domtoren van Utrecht

Ons eerste werk aan de Domtoren

In Utrecht is de restauratie van de Domtoren in volle gang. Ook wij ontkomen er niet aan en zullen hiervoor een hele partij ornamentwerk gaan leveren. In oktober kregen we de eerste stukken binnen: drie grote kruisbloemen voor de Domtoren. Ze komen te staan op de balustrade bovenin, op ongeveer 100 meter hoogte. Deze drie kruisbloemen hebben we verdeeld onder Serge, Jelle en mijzelf. Binnenkort krijgen we 16 grote kantbloemen. Jelle en ik zijn al eerder de toren op geweest om een aantal proefornamenten te hakken, lees hierover een kort stuk in het jaaroverzicht van 2019.

Nauwgezet kopiëren

ruisbloemen voor de domtoren van Utrecht

Eerst de grote vorm aan de onderzijden maken

De oude kruisbloemen waren gemaakt van een Franse kalksteen, maar dit type is nu niet meer te krijgen omdat de groeve gesloten is. Deze kopieën werden daarom gemaakt in de Engelse Portlandsteen. De bloemen zijn 80 x 80 cm breed en ongeveer even hoog.

Dat is een bewerkelijk klusje waarin drie weken werk gaat zitten, en dan moeten ook nog de staarten eraan gemaakt worden, waar dat vroeger gewoon uit twee losse delen was. Omdat dit de eerste ornamenten waren die wij voor de toren maken, wilde de bouwcommissie zeker weten dat de oude kwaliteit behouden bleef. Met name over de manier van oppervlaktebewerking was enig overleg nodig. Vandaar dat er twee keer een bezichtiging is geweest waarbij alle details besproken werden. Op de toren komen straks alle onderdelen bij elkaar te staan, waar ze nu in twee afzonderlijke ateliers en door drie verschillende beeldhouwers gemaakt worden. Om er toch een eenheid in te behouden is dit overleg nodig.

Waarom vervangen?

kruisbloemen voor de Domtoren van Utrecht

ruw voorgehakte kruisbloem

De oude kruisbloemen van de Domtoren zien er eigenlijk nog best goed uit. Maar bij nadere beschouwing valt te zien dat er scheuren in komen en dat de steen op zijn eind loopt. Deze ornamenten zijn gehouwen in de jaren 1903 tot 1911 en zijn dus ruim 100 jaar oud. Van deze kalkstenen is bekend dat ze na 100 jaar in ons klimaat wel zo’n beetje op hun eind zijn. Ze staan op grote hoogte en als er dan een klein stukje naar beneden valt, waar altijd veel mensen rondlopen, dan kan dat dodelijk zijn. Daarbij is een uitgangspunt voor deze restauratie dat de volgende grote beurt pas weer over 50 jaar zal zijn en dat deze restauratie dus 50 jaar moet meegaan. Dat wordt dan wel heel spannend voor deze oude kruisbloemen.

Stijve vormgeving

Deze kruisbloemen voor de Domtoren zijn indertijd onder streng regime gemaakt en bijna geometrisch strak uitgevoerd. Dus voor ons lag de opdracht om dit werk even nauwgezet na te maken en onszelf weinig vrijheden te veroorloven. Het viel me op dat de hele bloem strak ingebed lag in het oorspronkelijke blok steen. De massa’s volgden dit blok nog steeds en vanonder een flauwe hoek valt goed te zien dat alle hoogste punten in één vlak liggen en alleen de bladranden enigszins golven. Echte gotische hogels zijn vaak veel losser en maken soepele bewegingen die lastiger te volgen zijn, maar deze neogotische ornamenten zijn vrij wetmatig en stijf opgezet. Dat maakt het ook een stuk makkelijker om te kopiëren: met een plastic sjabloontje kun je al heel veel van de vormen overnemen.

Galerij

Hieronder een foto-impressie van mijn werk aan de kruisbloemen voor de Domtoren.

Links

Beeldhouwerijblog.nl is het blog van Koen van Velzen, beeldhouwer in steen en brons. Zie ook mijn website: beeldhouwerijvanvelzen.nl

Volg me op Instagram↑
en op Twitter↑
en op YouTube↑